KIVULI CHA MWAMBA SURA YA SABA
SURA YA SABA: RISASI YA MWISHO NA URITHI WA MWAMBA
Aibu na mshtuko wa kipigo cha Lugalo vilitikisa hadi misingi ya serikali ya Kijerumani kule Berlin. Mjerumani alijua kuwa kama asipomshinda Mkwawa, utawala wake wote Afrika Mashariki ungeanguka. Mwaka 1894, Gavana mpya Colonel Friedrich von Schele alikusanya jeshi kubwa zaidi kuwahi kushuhudiwa—zaidi ya askari elfu mbili wenye zana nzito, mizinga mikubwa ya milimani, na maelfu ya wapagazi—akilekea moja kwa moja hadi ngome ya Kalenga.
Tarehe 28 Oktoba 1894, milio ya mizinga mizito ya Kijerumani ilipasua kuta imara za mawe za Kalenga. Mzinga baada ya mzinga ulipiga kuta hizo kwa siku tatu mfululizo. Ingawa Wahehe walipigana kiume kutoka juu ya kuta na mashimo ya ulinzi, mawe na mbao vilianza kusambaratika chini ya moto wa mizinga mipya. Kalenga ilivamiwa na kuchomwa moto, lakini Mkwawa hakukamatwa. Alifanikiwa kuvunja mzingiro usiku na kuingia msituni na kundi dogo la makamanda wake waaminifu.
Kuanzia hapo, Vita vya Msituni (Guerrilla Warfare) vilianza. Kwa miaka minne mfululizo—kutoka 1894 hadi 1898—Mkwawa alishambulia kambi za Wajerumani kwa kushtukiza, akitoweka msituni kama kivuli. Wajerumani walitoa zawadi kubwa ya fedha kwa mtu yeyote atakayetoa kichwa cha Mkwawa, lakini watu wa Uhehe walikataa kummsaliti Mfalme wao. Walitendewa ukatili, vijiji vyao vilichomwa, lakini siri ya mahali alipojificha Mkwawa ilibaki mioyoni mwao.
Mwezi Julai 1898, Mkwawa akiwa mgonjwa, akiwa amechoka sana na akiwa amebakiwa na mlinzi mmoja tu aitwaye Mfalamagoha, alijikuta amezungukwa na kikosi cha Wajerumani kule Mfindimbi. Mkwawa alijua vyema nia ya Wajerumani: walitaka kumkamata akiwa hai, wamtembeze kwa pingu pwani na Berlin kama nyara ya vita ili kumvua heshima yake.
"Mwenye utwa hafungwi pingu na mgeni," Mkwawa alisema kwa sauti ya utulivu, akimtazama mlinzi wake. "Kiti cha Munyigumba na udongo wa SeNgimba havitachafuliwa kwa aibu hiyo."
Akiwa ameketi chini ya mti mkubwa wa miombo, Mkwawa alichukua bunduki yake. Hakungoja pingu za adui. Risasi moja ilipasua ukimya wa msitu wa Mfindimbi. Mkwawa alichagua kifo cha kishujaa kuliko maisha ya utumwa na fedheha mikononi mwa wavamizi.
Wajerumani walipofika na kukuta mwili wake bila uhai, wakiwa na hofu na hasira, walikata kichwa chake na kukipeleka Ujerumani kwenye makumbusho ya Bremen kama ushahidi wa mwisho wa kuanguka kwa Mfalme wa Uhehe. Lakini walikosea sana. Kichwa kilichukuliwa, lakini roho ya ujasiri na heshima aliyoipanda mioyoni mwa Wahehe na Watanzania haikufutika.
Miaka mingi baadaye, baada ya Vita vya Pili vya Dunia, Serikali ya Uingereza na Ujerumani zilikubali kurejesha fuvu la Mkwawa mwaka 1954. Leo hii, fuvu hilo limehifadhiwa kwa heshima kubwa katika Makumbusho ya Kalenga, Iringa—likisimama kama ushahidi wa milele wa mtu aliyekataa kupiga magoti mbele ya uonevu.
Mkwawa hakuwa tu mfalme wa vita; alikuwa kivuli cha mwamba kilichowalinda watu wake. Jina lake linabaki kuwa mwenge wa ujasiri, uzalendo, na heshima kwa Afrika nzima.