Profesa Makalio-Ijumaa
Mtihani wa Mwisho: Jinsi ya Kufeli kwa Mafanikio
Kitabu: Profesa Makalio
Ijumaa asubuhi darasa lilikuwa na ukimya wa ajabu. Si ukimya wa heshima, bali ukimya wa watu waliogundua kuwa leo kuna mtihani. Wanafunzi walikuwa wamebeba kalamu nyingi kuliko mawazo. Wengine walikuwa wamevaa sura za ibada, kana kwamba mtihani unaweza kusamehe kwa huruma.
Kiboko alikuwa amekaa mbele kwa mara ya kwanza tangu aanze chuo. Si kwa sababu alikuwa ameamua kuwa msomi, bali kwa sababu aliamini ukikaa mbele labda majibu yanatoka kwenye mdomo wa mwalimu kabla hayajafika kwenye karatasi.
Neema alikuwa amesoma usiku kucha. John Google alikuwa ameandika muhtasari kwenye simu, kwenye daftari, na huenda hata kwenye ndoto zake.
Ghafla mlango ukafunguka.
Akaingia Profesa Makalio akiwa amebeba bahasha ndogo sana. Ndani ya bahasha hiyo kulikuwa na karatasi moja tu.
Kiboko: “Profesa, mtihani wote uko humo?”
Profesa Makalio: “Ndiyo.”
John Google: “Maswali mangapi?”
Profesa Makalio: “Swali moja.”
Neema: “Swali moja tu?”
Profesa Makalio: “Ndiyo. Maisha nayo mara nyingi hututungia swali moja tu, lakini tunafeli kwa sababu tulisoma majibu ya jana.”
Darasa likaanza kunong’ona. Swali moja lilionekana rahisi, lakini kwa Profesa Makalio, rahisi ilikuwa mtego wenye elimu ndani yake.
Mtihani Unaogopesha Kuliko Wote
Profesa akagawa karatasi. Kila mwanafunzi alipoipokea, aligeuza haraka kuangalia kama kuna maswali nyuma. Hakukuwa na kitu. Karatasi ilikuwa na swali moja tu katikati.
Kwa sekunde kumi darasa lilikuwa kimya. Kisha kicheko kikapasuka kama dari imeanguka.
Kiboko: “Profesa, hili swali limetoka kwenye muhtasari gani?”
Profesa Makalio: “Limetoka kwenye maisha.”
Neema: “Lakini hatujasoma kuku wala tai.”
Profesa Makalio: “Ndiyo maana nimewauliza. Kama mngesoma, mngelikariri.”
John Google: “Naweza kutafuta Google?”
Profesa Makalio: “Ukitafuta Google, kuku atakushinda.”
Darasa likacheka tena. Lakini sasa hofu ilianza. Swali lilikuwa la kijinga sana kiasi kwamba lilianza kuwa gumu.
Wanafunzi Wanafeli Kwa Sababu Walikariri Sana
Baadhi ya wanafunzi waliandika haraka: “Hapana, kuku hawezi kuwa tai kwa sababu ni spishi tofauti.” Wengine wakaandika maelezo ya biology. Mwingine akaanza kuchora kuku mwenye joho la kuhitimu. Kiboko aliandika: “Kuku akipewa degree ya kuruka, atakuwa kuku msomi anayeshindwa kuruka vizuri.”
Profesa Makalio alizunguka darasani akisoma majibu kwa siri. Alikuwa anatabasamu kama mtu anayejua samaki wameingia kwenye wavu bila kulazimishwa.
Baada ya dakika ishirini, akakusanya karatasi. Kisha akasimama mbele na kusema:
Darasa likapiga kelele.
Neema: “Profesa, tumefeli kivipi?”
Profesa Makalio: “Kwa sababu mliamini swali la kijinga lazima lijibiwe kijinga.”
Kiboko: “Na mimi?”
Profesa Makalio: “Wewe umefeli kwa ubunifu. Hiyo ni hatua nzuri kuliko kufeli kwa kukariri.”
Jibu la Profesa
Profesa akaandika ubaoni:
Akasema, “Kuku akipewa degree ya kuruka, hatakuwa tai. Atakuwa kuku mwenye cheti. Cheti kinaweza kuthibitisha kwamba ulihudhuria, lakini hakiwezi kuthibitisha kwamba unaweza.”
Darasa likatulia.
“Wengi wenu mmelelewa kuamini kwamba ukipata karatasi, maisha yameisha. Lakini maisha si ofisi ya mitihani. Maisha hayakuulizi kila siku ‘eleza maana ya mafanikio’. Maisha yanakuuliza: unaweza kutatua nini? Unaweza kujenga nini? Unaweza kusimama ukidondoka? Unaweza kufikiri bila mwalimu kukupa dondoo?”
Kufaulu Darasani, Kufeli Maishani
Profesa Makalio akavuta kiti, akakaa, kisha akasema kwa utulivu kuliko kawaida:
“Kuna watu wamepata A nyingi, lakini hawawezi kuishi na watu. Kuna watu wana vyeti vikubwa, lakini hawawezi kutatua tatizo dogo. Kuna watu wana kumbukumbu nzuri, lakini hawana busara. Kuna watu wanafahamu theory ya biashara, lakini wanaogopa kuuza bidhaa moja.”
John Google akainua mkono.
John Google: “Profesa, kwa hiyo shule haina maana?”
Profesa Makalio: “Shule ina maana kubwa. Tatizo ni kuifanya shule kuwa mwisho wa akili badala ya mwanzo wa kufikiri.”
Neema: “Kwa hiyo cheti si mafanikio?”
Profesa Makalio: “Cheti ni ushahidi wa safari moja. Mafanikio ni namna unavyotumia safari hiyo kuleta maana.”
Darasa likawa kimya. Hili halikuwa somo la kuchekesha tena. Ucheshi ulikuwa umevaa koti la ukweli.
Jinsi ya Kufeli kwa Mafanikio
Kiboko akanyanyua mkono taratibu.
Kiboko: “Profesa, kichwa cha lecture ni jinsi ya kufeli kwa mafanikio. Hiyo inawezekana kweli?”
Profesa Makalio: “Ndiyo. Kufeli kwa kawaida ni kuanguka na kulala hapo. Kufeli kwa mafanikio ni kuanguka, kuangalia ulipojikwaa, kucheka kidogo, kisha kusimama ukiwa na akili mpya.”
Profesa akaandika ubaoni:
“Mtu anayeshindwa halafu anajifunza, hajapoteza. Mtu anayefaulu bila kuelewa, huyo ndiye yuko hatarini. Maisha yatakapompa swali lisilokuwa kwenye muhtasari, ataanza kulalamika kuwa mwalimu hakufundisha.”
Neema akainama. Maneno hayo yalimgusa. Alikuwa mwanafunzi wa kwanza darasani, lakini mara nyingi alikuwa akiogopa kufanya jambo jipya kwa sababu hakutaka kukosea.
Profesa akasema, “Kuna watu wanashindwa kuanza biashara kwa sababu wanaogopa kufeli. Wanashindwa kuonyesha kipaji kwa sababu wanaogopa kuchekwa. Wanashindwa kuuliza swali kwa sababu wanaogopa kuonekana wajinga. Mwisho wake wanaishi maisha salama sana, lakini madogo sana.”
Mtihani wa Maisha Hauna Ratiba
Profesa Makalio akatembea mpaka dirishani. Akatazama nje, kisha akasema:
“Mtihani wa shule una ratiba. Mtihani wa maisha hauna. Shule inakuambia mtihani ni Ijumaa saa nne. Maisha yanakuuliza swali Jumatatu saa mbili usiku, ukiwa huna pesa, huna mwanga, na mtu unayemtegemea hapatikani.”
Darasa likacheka kidogo. Lakini lilijua hiyo haikuwa joke tu.
“Shule inakupa karatasi. Maisha yanakupa watu. Shule inakupa maswali. Maisha yanakupa matatizo. Shule inakupa alama. Maisha yanakupa matokeo.”
Karatasi Si Mtu
Profesa akachukua moja ya karatasi za majibu, akaiinua juu.
“Hii ni karatasi. Inaweza kusema umefaulu. Inaweza kusema umefeli. Lakini haiwezi kusema wewe ni nani kikamilifu.”
“Karatasi haijui ulivyopambana. Haijui ulivyokosa ada. Haijui ulivyosomea chini ya taa ya jirani. Haijui hofu zako. Haijui uwezo wako wa kusimama tena. Haijui tabia yako. Haijui ndoto yako. Inaona jibu moja tu.”
Wanafunzi walikuwa kimya kabisa.
“Ndiyo maana msiruhusu karatasi moja iwafafanue. Tumieni shule, lakini msiiabudu. Heshimuni vyeti, lakini msivigeuze miungu. Tafuteni marks, lakini msisahau maana.”
Kanuni ya Mwisho ya Profesa Makalio
Elimu bora si ile inayokufanya ujibu maswali ya mtihani tu. Elimu bora ni ile inayokufanya uweze kuuliza maswali mazuri, kutatua matatizo halisi, kushirikiana na watu, kujifunza kutokana na makosa, na kubaki mwanadamu mwenye busara hata ukiwa na cheti kikubwa.
Siri ya Swali la Kuku na Tai
Neema akauliza, “Profesa, kwa hiyo jibu sahihi la swali lako lilikuwa lipi?”
Profesa akatabasamu.
Profesa Makalio: “Jibu sahihi si moja. Nilitaka kuona kama mnaweza kufikiri zaidi ya jibu.”
John Google: “Kwa hiyo ungependa tujibu nini?”
Profesa Makalio: “Ningependa mtu aseme: kuku hawezi kuwa tai kwa kupewa degree, lakini anaweza kuwa kuku bora kama elimu itamsaidia kutumia uwezo wake vizuri.”
Kiboko: “Kwa hiyo mimi ni kuku au tai?”
Profesa Makalio: “Wewe ni kuku mwenye ndoto za helikopta.”
Darasa likacheka kwa nguvu. Hii ilikuwa kicheko cha mwisho cha wiki, lakini pia kilikuwa kicheko chenye shukrani.
Mwisho wa Lecture Room: Ijumaa
Kengele ilipopigwa, hakuna aliyesimama. Wanafunzi walikuwa wamekaa kimya wakimtazama Profesa Makalio. Yule mtu waliyemcheka Jumatatu kwa jina lake, sasa alikuwa amewaacha na maswali ambayo hayangeondoka kirahisi.
Profesa akachukua bahasha yake tupu, akaiweka mfukoni, kisha akasema:
Darasa likacheka. Neema akasimama na kupiga makofi. Wengine wakafuata. Hata Kiboko, kwa mara ya kwanza, hakutoa utani. Alipiga makofi kimya kimya.
Profesa Makalio akawatazama. Uso wake haukuwa wa mtu anayefurahia sifa. Ulikuwa wa mtu aliyemaliza kazi yake.
Alipofika mlangoni, John Google akamwita.
John Google: “Profesa!”
Profesa Makalio: “Naam?”
John Google: “Kwa nini ulituvumilia tulipokuwa tunakucheka?”
Profesa Makalio: “Kwa sababu nilijua hamkuwa mnanicheka mimi. Mlikuwa mnacheka kitu ambacho hamjakielewa.”
Profesa akatoka. Darasa likabaki kimya.
Neema akaandika sentensi ya mwisho kwenye daftari lake:
“Siku zote tulidhani Profesa Makalio hana akili. Kumbe alikuwa anatusubiri sisi tuanze kutumia zetu.”
Hitimisho la Kitabu
Profesa Makalio alikuwa kichekesho kwa macho ya haraka, lakini alikuwa mwalimu kwa akili iliyotulia. Alitumia jina lake, mwonekano wake na utani wake kufungua hoja kubwa kuhusu elimu, umasikini, teknolojia, utambulisho na maana ya mafanikio.
Kitabu hiki kinamwacha msomaji na swali moja: je, unajua kufikiri, au unajua tu kujibu maswali uliyofundishwa?
Ujumbe wa Mwisho
Mafanikio ya kweli hayaishii kwenye makaratasi ya shule. Cheti kinaweza kufungua mlango, lakini tabia, ubunifu, nidhamu, uwezo wa kutatua matatizo na ujasiri wa kujaribu ndivyo vinavyomfanya mtu asimame ndani ya maisha. Kufeli si mwisho. Kufeli bila kujifunza ndiyo hatari.