CHUKI NA UGOMVI WA FAMILIA - SURA 1
Sura ya Kwanza: Tawala za Damu na Mkataba Uliofichika
Familia si kundi la watu wanaokaa pamoja tu; ni mkataba wa damu, kumbukumbu, urithi, maadili na hatima ya vizazi.
Kabla mtu hajajua jina la nchi yake, kwanza hujua sauti ya mama. Kabla hajajua sheria za serikali, kwanza hujifunza sheria zisizoandikwa za nyumbani. Kabla hajajua dunia ina mipaka, makabila, madhehebu na vyama, kwanza hujua uso wa mtu anayembeba, anayemlisha na anayemlinda.
Hapo ndipo familia huanza.
Familia si neno la kawaida. Si tu baba, mama, watoto, babu, bibi, wajomba, shangazi na binamu. Familia ni asasi ya kwanza ya maisha. Ni chumba cha siri ambamo tabia hutengenezwa kabla haijaonekana hadharani. Ni maabara ya kwanza ambamo upendo, hofu, hasira, wivu, ukarimu, ubinafsi, imani na chuki huanza kupewa majina.
Mtoto anapokuwa tumboni, tayari anaanza kuingia katika mkataba ambao hakuuandika. Anarithi damu, sura, sauti, historia, tabia, majeraha na wakati mwingine hata mizigo ya kihisia ya watu waliomtangulia. Ndiyo maana familia inaweza kuwa ikulu ya baraka au gereza la maumivu. Inaweza kuwa ngome inayomlinda mtu, au uwanja wa kwanza anaoumia kabla hata hajaanza kupambana na dunia.
1. Familia Kama Himaya ya Kwanza ya Mwanadamu
Ukiitazama historia ya dunia kwa makini, utagundua kuwa historia haikuandikwa na watu binafsi pekee. Iliandikwa pia na koo, nasaba na familia zilizojua siri ya mshikamano. Majina mengi makubwa duniani hayakuwa nguvu ya mtu mmoja tu, bali yalikuwa nguvu ya mfumo wa kifamilia uliolinda jina, mali, elimu, ushawishi na mamlaka kwa muda mrefu.
Familia kama Rothschild ilijulikana katika historia ya fedha za Ulaya kwa mtandao wake wa kibenki na mshikamano wa kifamilia. Familia ya Rockefeller iliweka alama kubwa katika historia ya viwanda, mafuta na taasisi za kifadhili nchini Marekani. Familia za Walton, Mars na Koch nazo ni mifano ya namna jina la ukoo linavyoweza kugeuka kuwa taasisi yenye nguvu ya kiuchumi na kijamii.
Lakini siri yao haikuwa pesa pekee. Pesa bila mfumo hutawanyika. Mali bila maadili hupotea. Biashara bila urithi wa fikra hufa. Siri kubwa ilikuwa uwezo wa kugeuza familia kuwa taasisi: kuwa na maono, kuwa na uratibu, kuwa na uaminifu wa ndani, na kuwa na mfumo wa kulinda kile kilichojengwa.
Somo la kwanza
Familia yenye mshikamano inaweza kugeuka kuwa nguvu kubwa kuliko mtu mmoja mwenye kipaji. Kipaji cha mtu mmoja kikihifadhiwa na familia yenye maono, huwa urithi. Kikiachwa peke yake, kinaweza kufa naye.
2. Familia Maskini Huanguka Wapi?
Hapa ndipo fumbo kubwa linaanza. Kwa nini baadhi ya familia husonga mbele kizazi hadi kizazi, huku nyingine zikibaki kwenye mzunguko ule ule wa umaskini, lawama, chuki na utegemezi?
Jibu si pesa pekee. Familia nyingi hazikwami kwa sababu hazina watu wenye akili. Zina watu wenye akili, lakini hawashirikiani. Zina vijana wenye uwezo, lakini wanakatishwa tamaa. Zina watu waliofanikiwa kidogo, lakini badala ya kuungwa mkono, wanaanza kuvutwa chini na wale waliopaswa kuwapa nguvu.
Katika familia ya namna hii, mafanikio ya mmoja hayaonekani kama fursa ya wote. Yanaonekana kama tishio. Kijana akijenga nyumba, wengine wanasema amejiona. Dada akipata kazi nzuri, wengine wanasema amewasahau. Ndugu akifungua biashara, wengine huanza kutafuta namna ya kumdhoofisha badala ya kujifunza kutoka kwake.
Hapo ndipo chuki ya kifamilia huvaa mavazi ya kawaida. Inaweza kuitwa “ushauri”, kumbe ni wivu. Inaweza kuitwa “tahadhari”, kumbe ni hofu ya kuona mwingine akipaa. Inaweza kuitwa “ukweli wa familia”, kumbe ni historia ya maumivu inayotafuta mtu wa kumuangukia.
Familia inayomchukia mwanafamilia aliyefanikiwa inakata tawi ambalo lingeweza kuwabeba wote.
3. Sumu ya Ndani: Pale Ndugu Anapogeuka Adui
Hakuna kitu kinachoumiza kama kugundua kuwa mtu anayekujua tangu utoto wako ndiye anayefurahia kuanguka kwako. Mtu wa nje akikuchukia, unaweza kumwelewa. Lakini ndugu akikuchukia, maumivu yake huingia ndani zaidi, kwa sababu huyo si mgeni. Ni sehemu ya historia yako.
Katika familia nyingi, vita havianzi kwa fimbo wala visu. Huanza mezani wakati wa chakula. Huanza kwa macho ya pembeni. Huanza kwa maneno ya jikoni. Huanza kwa kikao ambacho mtu mmoja hakualikwa. Huanza kwa ujumbe wa WhatsApp uliotumwa kwa watu fulani tu. Huanza kwa kauli ndogo: “Yule tangu apate hela amebadilika.”
Kauli kama hizi huonekana ndogo, lakini zikirudiwa mara nyingi hujenga simulizi. Na simulizi likikubalika, mtu huanza kuhukumiwa si kwa matendo yake ya leo, bali kwa picha iliyochorwa na watu wengine kuhusu yeye.
4. Mkataba Uliofichika Ndani ya Kila Familia
Kila familia ina mkataba wake usioandikwa. Katika familia nyingine, mkataba huo unasema: tukifanikiwa, tunainuana. Katika familia nyingine unasema: mmoja akiinuka, wengine wamvute chini. Katika familia nyingine unasema: ukweli usemwe. Katika nyingine unasema: siri zifichwe hata kama zinaua.
Huu mkataba usioandikwa ndiyo huamua hatima ya familia. Si lazima uandikwe kwenye karatasi. Unaonekana kwenye namna watu wanavyoshughulikia migogoro, kugawana mali, kusaidiana, kusameheana, kulea watoto na kuzungumza kuhusu waliopo na wasiokuwepo.
Maswali ya kuitafakari familia yako
- Je, familia yetu hushangilia mafanikio ya mmoja wetu?
- Je, tunazungumza ukweli au tunaficha maumivu mpaka yageuke chuki?
- Je, watoto wetu wanarithi upendo au migogoro yetu?
- Je, mali kwetu ni baraka au chanzo cha vita?
- Je, tuna maono ya pamoja au kila mmoja anaishi kivyake?
5. Katiba ya Kifamilia Isiyoandikwa
Familia imara hazitegemei bahati. Hazidumu kwa sababu hazina matatizo. Hudumu kwa sababu zina misingi. Zina namna ya kuzungumza, kusamehe, kusaidiana na kulinda heshima ya ndani hata wakati wa migogoro.
Familia yenye fikra iliyokombolewa haitegemei ushirikina kueleza mafanikio ya ndugu. Haigeuzi kila maendeleo kuwa tuhuma. Haioni elimu ya mtoto mmoja kama hasara kwa wengine. Haioni biashara ya mwanafamilia mmoja kama kitu cha kuonewa wivu. Inaelewa kuwa mafanikio ya mmoja yanaweza kuwa mlango wa wengine kama yatapokelewa kwa hekima.
Familia ya namna hii huwekeza kwenye elimu, afya ya akili, nidhamu ya fedha, mawasiliano, uaminifu na maombi. Haisamehi kwa sababu makosa si makubwa; husamehe kwa sababu inajua chuki ni gharama kubwa kuliko msamaha.
6. Adui wa Familia Mara Nyingi Hayuko Mbali
Watu wengi hutafuta adui wa familia nje. Wanasema ni majirani, wachawi, serikali, uchumi au watu wa ukoo mwingine. Ni kweli, wakati mwingine changamoto za nje zipo. Lakini mara nyingi adui mkubwa wa familia huanza ndani: chuki, wivu, ukimya, tamaa, usaliti, dharau na kushindwa kusamehe.
Familia iliyogawanyika huwa rahisi kutawaliwa. Rahisi kunyonywa. Rahisi kuuzwa kwa bei ndogo. Rahisi kugombanishwa na mtu yeyote mwenye maslahi yake. Lakini familia yenye mshikamano huwa ngome. Hata ikiwa haina mali nyingi leo, ina uwezo wa kujenga kesho kwa sababu watu wake wanaaminiana.
Kama vile riwaya za mafumbo zinavyotuonyesha kuwa alama ndogo zinaweza kuficha maana kubwa, ndivyo familia pia ilivyo. Tabasamu la mezani linaweza kuficha chuki. Ukimya wa ndugu unaweza kuficha maumivu. Ugomvi wa urithi unaweza kuficha kilio cha mtoto aliyewahi kupuuzwa miaka mingi iliyopita.
7. Njia ya Kwanza ya Uponyaji: Kurudi Kwenye Msingi
Kabla hatujajadili chuki na ugomvi kwa undani, lazima tukubali jambo moja: familia ni msingi. Ukiuvunja msingi, hata jengo zuri huanza kupasuka. Ukiitibu familia, unatibu jamii. Ukiipuuza familia, unaruhusu maumivu ya leo kuwa laana ya kesho.
Uponyaji wa familia hauanzi kwa kumtafuta wa kulaumiwa tu. Huanza kwa kuuliza maswali magumu: tulianza kuharibika wapi? Ni nani hakusikilizwa? Ni nani alipendelewa? Ni nani aliumizwa na akanyamaza? Ni mali gani iligeuka kuwa sanamu? Ni maneno gani yamekuwa yakirudiwa mpaka yakawa sumu?
Familia yoyote inayoweza kujiuliza maswali haya kwa uaminifu bado ina nafasi ya kupona.
Familia ikipoteza ukweli, hupoteza amani. Ikipoteza amani, hupoteza mshikamano. Ikipoteza mshikamano, hupoteza nguvu ya kujenga kesho.
Hitimisho
Familia ni zaidi ya damu. Ni mfumo wa maisha. Ni mkataba wa siri unaobeba maadili, historia, hofu, baraka na majeraha ya vizazi. Ndani yake mtu anaweza kujengwa au kuvunjwa. Anaweza kuinuliwa au kuzamishwa. Anaweza kujifunza kupenda au kujifunza kuchukia.
Familia zilizofanikiwa katika historia hazikufanikiwa kwa sababu hazikuwa na changamoto. Zilifanikiwa kwa sababu ziliweza kulinda mshikamano, maono na urithi wa pamoja. Familia zinazokwama mara nyingi hazikwami kwa kukosa uwezo, bali kwa kuruhusu chuki, wivu, ushirikina, maneno na migogoro ya ndani kuua nguvu yao ya pamoja.
Hivyo, kabla ya kuuliza kwa nini familia fulani imefanikiwa na nyingine imeanguka, tujiulize kwanza: ndani ya familia yetu, tunajenga ngome au tunachimba shimo?
Mafunzo Muhimu ya Sura Hii
Familia ni taasisi ya kwanza ya maisha. Ikiwa na mshikamano, inaweza kuwa nguvu ya vizazi. Ikiwa na chuki na migawanyiko, inaweza kuwa chanzo cha umaskini, maumivu na uadui wa muda mrefu.
Endelea Kusoma
Katika sura inayofuata tutajifunza maana ya chuki, namna inavyoanza moyoni, na jinsi inavyoweza kutafuna familia bila watu kugundua mapema.
Soma Sura ya Pili: Mwangaza wa Giza na Usaliti wa Vinasaba