CHUKI NA UGOMVI WA KIFAMILIA - SURA YA PILI
Sura ya Pili: Mwangaza wa Giza na Usaliti wa Vinasaba
Chuki si kelele ya nje tu; ni giza la ndani linaloweza kugeuza ndugu kuwa wageni, na nyumba kuwa uwanja wa vita visivyoonekana.
Kuna nyumba ambazo ukiingia kwa nje huwezi kuona tatizo lolote. Ukuta umepakwa rangi nzuri, picha za familia zimetundikwa sebuleni, viti vimepangwa kwa utaratibu, na wageni wakifika hupokelewa kwa tabasamu. Lakini ndani ya tabasamu hilo, kuna ukimya mzito. Kuna macho yanayokwepana. Kuna majina ambayo yakitajwa, hewa hubadilika. Kuna ndugu ambao hawajakaa meza moja kwa miaka mingi, si kwa sababu hawana muda, bali kwa sababu mioyo yao imejenga mipaka isiyoonekana.
Hapo ndipo chuki huishi.
Chuki mara nyingi haiji ikiwa imevaa sura ya kutisha. Huja kama maumivu yasiyosemwa. Huja kama kinyongo kidogo. Huja kama kumbukumbu ya neno lililosemwa miaka mingi iliyopita. Huja kama swali lisilowahi kujibiwa: “Kwa nini walinifanyia hivi?” Kadiri swali hilo linavyokaa bila majibu, ndivyo moyo unavyoanza kujenga mahakama yake ya ndani.
1. Chuki ni Nini?
Chuki ni hali ya ndani ambapo moyo wa mtu huanza kumkataa mwingine kwa nguvu, si kwa sababu ya tukio moja tu, bali kwa sababu ya maumivu, tafsiri, kumbukumbu na hukumu zilizokusanyika kwa muda mrefu. Ni zaidi ya hasira. Hasira inaweza kupita. Chuki hukaa, hukua, hujificha, kisha huanza kuongoza namna mtu anavyoona dunia.
Mtu mwenye chuki hamwoni tena ndugu yake kama binadamu mwenye mapungufu na mazuri yake. Humwona kama tishio. Kila mafanikio yake huwa maumivu. Kila furaha yake huwa kero. Kila kosa lake huwa ushahidi mpya kwamba hastahili kupendwa. Hapo ndipo chuki huanza kufanya kazi yake ya kwanza: kuondoa ubinadamu wa mwingine machoni pa anayechukia.
Katika familia, hili ni hatari zaidi. Kwa sababu mtu anayechukiwa si mgeni. Ni mtu wa damu, ndoa, malezi au historia ya karibu. Ndiyo maana chuki ya kifamilia huumiza zaidi kuliko chuki ya watu wa nje. Inatoka kwenye eneo ambalo mtu alitarajia upendo.
2. Chuki Katika Biblia
Biblia inaitazama chuki kama tatizo la ndani la moyo, si hisia ya kawaida ya kupuuzwa. Katika 1 Yohana 3:15, maandiko yanaonya kuwa amchukiaye ndugu yake yuko katika hali ya uharibifu wa ndani. Ujumbe wake ni mzito: chuki haianzi kuua pale tu mtu anapofanya tendo baya; huanza kuua ndani ya moyo.
Hii ina maana kwamba mtu anapombeba ndugu yake kwa chuki, kwanza anaharibu amani yake mwenyewe. Anabeba mtu huyo ndani ya fikra zake kila siku. Anamruhusu aishi ndani ya akili yake, ndani ya mazungumzo yake, ndani ya maamuzi yake na wakati mwingine hata ndani ya sala zake.
Mithali 10:12
Chuki huchochea ugomvi, lakini upendo hufunika makosa mengi. Hii haimaanishi makosa yafichwe bila kushughulikiwa, bali upendo huipa familia uwezo wa kutatua tatizo bila kugeuza ndugu kuwa adui wa kudumu.
Waefeso 4:31-32
Maandiko yanahimiza kuondoa uchungu, hasira, matukano na ugomvi, kisha kujenga huruma na msamaha. Hii ni kanuni muhimu kwa familia yoyote inayotaka kupona.
Kwa mtazamo wa kiroho, chuki si ushahidi wa nguvu. Ni ishara kwamba moyo umebeba mzigo ambao haujapewa tiba ya ukweli, msamaha na hekima.
3. Dakika Mbili za Chuki Ndani ya Familia
Katika riwaya 1984 ya George Orwell, jamii hutawaliwa kwa hofu, propaganda na maadui wa kutengenezwa. Watu hupewa mtu wa kumchukia ili akili zao zibaki chini ya udhibiti. Ingawa hiyo ni riwaya ya kisiasa, funzo lake linaonekana pia ndani ya familia nyingi.
Kuna familia ambazo hujenga “adui wa ukoo.” Mtu mmoja huchaguliwa kuwa chanzo cha kila tatizo. Akifanikiwa, wanasema amejiona. Akishindwa, wanasema walijua tu. Akikaa kimya, wanasema anadharau. Akijieleza, wanasema ana kiburi. Hata kabla hajasema lolote, tayari hukumu yake imeshaandikwa kwenye vikao vya pembeni.
Hii ndiyo propaganda ya kifamilia. Si lazima iwe kwenye redio au magazeti. Inaweza kuwa kwenye simu, jikoni, msibani, kwenye vikundi vya WhatsApp, kwenye kikao cha ukoo au kwenye mazungumzo ya chini chini baada ya chakula.
4. Chuki Inavyotoka Kwenye Upendo
Fumbo kubwa la chuki ni kwamba mara nyingi huzaliwa mahali palipokuwa na matarajio ya upendo. Mtu humchukia zaidi yule aliyemuumiza mahali ambapo alitarajia kulindwa. Ndiyo maana watoto wanaopuuzwa na wazazi, ndugu wanaohisi kudharauliwa, au mwenzi anayehisi kusalitiwa huweza kubeba majeraha makubwa kwa muda mrefu.
Katika Wuthering Heights ya Emily Brontë, tunaona namna upendo, kukataliwa na maumivu yanavyoweza kugeuka kuwa nguvu ya uharibifu. Funzo lake si kwamba kila aliyekataliwa lazima awe na chuki, bali kwamba moyo usipopona, unaweza kuanza kutumia maumivu kama mafuta ya kulisha uadui.
Hili hutokea pia kwenye familia. Mtoto aliyekuwa akitamani kusikilizwa anaweza kukua akiwa mkali. Ndugu aliyekuwa akitamani kutambuliwa anaweza kuanza kupinga kila jambo. Mtu aliyekuwa akitafuta upendo anaweza kugeuka kuwa mtu anayesukuma wengine mbali, kwa sababu ndani yake anaamini kupenda ni hatari.
5. Usaliti wa Vinasaba
Kila familia hubeba mnyororo wa vinasaba. Tunafanana kwa sura, sauti, mwendo, tabia fulani na hata namna ya kuitazama dunia. Lakini kuna usaliti mkubwa pale watu wanaoshiriki damu moja wanapoanza kutumia ukaribu huo kuumizana.
Usaliti wa vinasaba hutokea pale ndugu anapogeuka kuwa mshindani wa sumu badala ya kuwa mshirika wa maisha. Hutokea pale mzazi anapomtumia mtoto mmoja kumuumiza mwingine. Hutokea pale watoto wanaporithishwa chuki ambazo hawakushiriki kuzianzisha. Hutokea pale ukoo unapoacha kuwa ngome na kuwa mahakama ya shutuma.
Dalili za usaliti wa vinasaba
- Ndugu kufurahia kuanguka kwa ndugu mwingine.
- Watoto kufundishwa kuchukia upande fulani wa familia.
- Mafanikio ya mwanafamilia kugeuzwa kuwa chanzo cha wivu.
- Ukweli kufichwa ili kulinda upande mmoja.
- Ukoo kugawanyika katika makundi ya “sisi” na “wao”.
6. Makovu Yanayotoka Juu Kwenda Chini
Katika maandiko ya Franz Kafka yanayojulikana kama Letter to His Father, tunaona maumivu ya mtoto anayehisi amekandamizwa na nguvu ya mzazi. Funzo lake ni kuwa maneno ya mzazi yanaweza kuishi ndani ya mtoto kwa muda mrefu kuliko mzazi anavyodhani.
Ndani ya familia, chuki ya juu kwenda chini ni hatari sana. Mzazi mwenye kinyongo anaweza kuwafundisha watoto wake kuchukia bila kuwapa nafasi ya kujua ukweli. Mtoto anaweza kukua akimchukia mjomba, shangazi, babu au upande fulani wa familia bila yeye mwenyewe kuwa na ushahidi wowote wa moja kwa moja.
Hapo ndipo chuki inakuwa urithi. Si urithi wa ardhi au nyumba, bali urithi wa maumivu. Na urithi huu ni hatari zaidi kwa sababu huingia ndani ya fikra za kizazi kipya bila wao kujua.
Watoto hawapaswi kurithi vita ambayo hawakuianzisha. Mzazi mwenye hekima hulinda mtoto dhidi ya chuki zake mwenyewe.
7. Chuki Katika Jamii za Afrika Mashariki
Katika jamii nyingi za Afrika Mashariki, familia pana ina nguvu kubwa. Ndugu wa baba, ndugu wa mama, wakwe, wajomba, mashangazi, binamu na wazee wa ukoo wote huwa sehemu ya maisha ya mtu. Mfumo huu unaweza kuwa baraka kubwa kama kuna upendo na utaratibu. Lakini unaweza pia kuwa chanzo cha maumivu kama umejaa maneno, wivu na makundi.
Unaweza kukuta kijana amefanikiwa Dar es Salaam, Nairobi, Kampala, Arusha au Mwanza, lakini badala ya familia kuona mafanikio yake kama mlango wa kujifunza, baadhi yao huanza kuyatafsiri kama dharau. Wengine humwekea matarajio makubwa kupita uwezo wake. Akisaidia, haitoshi. Asiposaidia, anaitwa mbaya.
Katika familia nyingine, chuki hujengwa kwenye mirathi. Ardhi ya kijijini, nyumba ya marehemu, shamba la familia au biashara ya mzazi huanza kuonekana kuwa na thamani kuliko undugu. Watu waliokulia pamoja huanza kuonana kama maadui kwa sababu ya mali ambayo hata haikuumbwa kuwa kubwa kuliko damu.
8. Kwa Nini Chuki Huendelea?
Chuki huendelea kwa sababu mara nyingi huwapa watu faida ya muda mfupi. Humsaidia mtu kuepuka kujitazama. Badala ya kukubali kuwa amekwama, anaweza kumlaumu ndugu aliyefanikiwa. Badala ya kukiri kuwa ana wivu, anaweza kusema anasema ukweli. Badala ya kutafuta uponyaji, anaweza kutafuta watu wa kuungana naye katika maumivu yake.
Lakini faida hii ni ya uongo. Mwisho wa siku, chuki humfunga zaidi anayebeba. Humzuia kujenga maisha yake. Humfanya aishi akilinganisha. Humfanya apoteze nguvu ya kufikiri kwa upana. Na ndani ya familia, humfanya mtu kuwa chanzo cha maumivu kwa kizazi kingine.
9. Jinsi ya Kuvunja Mzunguko wa Chuki
Kubali Ukweli wa Ndani
Hatua ya kwanza ni kukubali kuwa kuna maumivu. Watu wengi husema hawana chuki, lakini wanashindwa kufurahia, kusalimia, kusamehe au kuzungumza kwa amani. Kukubali ukweli si udhaifu; ni mwanzo wa uponyaji.
Acha Propaganda za Familia
Usijenge msimamo kwa kusikiliza upande mmoja tu. Muulize ndugu yako moja kwa moja. Sikiliza kabla ya kuhukumu. Familia nyingi zingepoa kama watu wangeacha kuamini kila wanachoambiwa pembeni.
Weka Mipaka Yenye Afya
Kusamehe haimaanishi kuruhusu mtu aendelee kukuvuruga. Unaweza kusamehe na bado ukaweka mipaka ya mawasiliano, fedha, mali au nafasi ya mtu kwenye maisha yako.
Usiwape Watoto Chuki Kama Urithi
Watoto wanahitaji ukweli, si sumu. Hata kama una mgogoro na ndugu yako, usimfundishe mtoto kumchukia. Mpe nafasi ya kukua bila mzigo ambao si wake.
Rudi Kwenye Imani, Hekima na Mazungumzo
Kwa familia za kiimani, sala, toba na msamaha vina nafasi kubwa. Lakini imani lazima iende pamoja na mazungumzo ya kweli, uwazi wa mali, na uamuzi wa kubadilisha tabia.
Hitimisho
Chuki ni mwangaza wa giza. Huwaka ndani ya mtu kama moto unaompa hisia ya nguvu, lakini mwishowe humteketeza yeye mwenyewe. Ndani ya familia, chuki ni hatari kwa sababu huingia kwenye mizizi ya maisha: damu, historia, kumbukumbu, malezi na urithi.
Familia inayotaka kupona lazima ikubali kuacha ibada za chuki. Iache vikao vya pembeni. Iache kuwapa watoto sumu ya watu wazima. Iache kugeuza mafanikio ya mmoja kuwa kosa. Iache kuifanya mali kuwa sanamu kubwa kuliko undugu.
Uponyaji unaanza pale familia inaposema ukweli, inapoweka mipaka, inapokubali kusamehe, na inapochagua kujenga mkataba mpya wa upendo badala ya kuendeleza historia ya maumivu.
Mafunzo Muhimu ya Sura Hii
Chuki si kinyume cha upendo tu; mara nyingi ni upendo ulioumizwa na kukosa tiba. Ikiwa haitashughulikiwa, huweza kugeuka kuwa sumu ya kifamilia inayorithishwa kutoka kizazi kimoja kwenda kingine.
Endelea Kusoma
Katika sura inayofuata tutajifunza kuhusu ugomvi wa kifamilia, namna unavyoanza, sababu zake kuu na kwa nini baadhi ya migogoro hudumu kwa miaka mingi bila suluhisho.
Soma Sura ya Tatu: Ugomvi wa Kifamilia ni Nini?