CHUKI NA UGOMVI WA FAMILIA-SURA 3
Sura ya Tatu: Anatomia ya Mvunjiko na Nyufa za Ndani
Ugomvi wa familia si kelele ya siku moja; ni nyufa ndogo zinazojikusanya polepole mpaka msingi wa mahusiano unapoanza kupasuka.
Kulikuwa na nyumba moja iliyokuwa ikisifiwa na kila mtu mtaani. Kwa nje, ilikuwa nyumba ya mafanikio. Watoto walikuwa wamesoma, wazazi waliheshimika, na kila sikukuu ndugu walikusanyika hapo. Wageni walipoingia, waliona vicheko, chakula, picha za familia ukutani na heshima ya juu kwa wenyeji.
Lakini nyuma ya pazia hilo kulikuwa na kitu ambacho wageni hawakuweza kukiona. Baba hakuwa akizungumza na mwanawe mkubwa. Dada alikuwa haongei na kaka yake. Mama alikuwa amechoka kuwa daraja la watu wasiopenda kuvuka. Watoto walikuwa wameanza kujifunza upande gani wa familia wa kuamini, na upande gani wa kuogopa.
Hakukuwa na vita vya silaha. Hakukuwa na kelele kila siku. Kulikuwa na kitu hatari zaidi: ukimya uliokomaa. Ukimya unaokaa mezani wakati watu wanakula pamoja, lakini mioyo yao iko mbali. Ukimya unaotengeneza familia inayoonekana hai kwa nje, lakini ndani imeanza kufa taratibu.
1. Ugomvi wa Kifamilia ni Nini?
Ugomvi wa kifamilia ni mvutano wa ndani unaotokea pale watu waliounganishwa na damu, ndoa, malezi au historia ya karibu wanaposhindwa kushughulikia tofauti zao kwa heshima na hekima. Si kila kutofautiana ni ugomvi. Familia yenye afya inaweza kutofautiana, kujadiliana na hata kukosoana bila kuharibiana heshima.
Tatizo huanza pale tofauti zinapogeuka kuwa silaha. Maneno yanapotumika kujeruhi badala ya kueleza. Ukimya unapotumika kuadhibu badala ya kutafakari. Mali inapokuwa muhimu kuliko undugu. Mzazi anapomgeuza mtoto kuwa mshirika wa vita dhidi ya mzazi mwingine. Ndugu wanapoanza kuonana kama washindani badala ya washirika wa maisha.
Ugomvi wa familia ni kama ufa mdogo ukutani. Mwanzoni unaweza kuonekana si kitu. Lakini ukiachwa, maji huingia, upepo hupenya, msingi hudhoofika, na siku moja nyumba ambayo ilionekana imara huanza kupasuka mbele ya macho ya watu.
2. Sayansi ya Utengano wa Kifamilia
Watafiti wa mahusiano ya kifamilia wameonyesha kuwa utengano wa watu wazima na familia zao mara nyingi hautokei ghafla. Huwa ni matokeo ya maumivu yanayojirudia, ukosefu wa usalama wa kihisia, mawasiliano mabaya, upendeleo, udhalilishaji au kupuuzwa kwa muda mrefu.
Dkt. Kylie Agllias, katika maandiko yake kuhusu utengano wa kifamilia, anaonyesha kuwa watu wengi hujitenga si kwa sababu ya kosa moja tu, bali kwa sababu ya historia ndefu ya majeraha ambayo hayakuwahi kutibiwa. Dkt. Lucy Blake naye, kupitia kazi zake kuhusu family estrangement, anaonyesha kuwa mara nyingi kuna sauti zilizofichwa nyuma ya utengano: sauti za watoto waliopuuzwa, wazazi waliokataliwa, ndugu walioumizwa, na watu waliokosa mahali salama pa kusema ukweli wao.
Hapa tunajifunza jambo moja muhimu: familia haivunjiki siku watu wanapoacha kuzungumza. Mara nyingi huwa imeanza kuvunjika zamani, siku watu walipoanza kuzungumza bila kusikilizana.
Utengano wa familia mara nyingi ni mwisho wa safari ndefu ya maumivu, si mwanzo wake.
3. Nyufa Zinazoanza Ndani Kabla ya Kuonekana Nje
Kuna nyufa ambazo hazionekani kwenye picha za familia. Huzioni kwenye sherehe. Huzioni kwenye salamu za mbele ya wageni. Lakini zipo. Zinaishi kwenye kumbukumbu za watu. Zinaishi kwenye maneno yaliyowahi kusemwa. Zinaishi kwenye haki iliyonyimwa. Zinaishi kwenye mtoto aliyepuuzwa. Zinaishi kwenye ndugu aliyefanikiwa lakini akageuzwa adui.
Nyufa hizi huwa na lugha yake. Watu huanza kusema, “achana naye.” Wengine husema, “sisi hatuko upande wao.” Wengine huanza kufanya vikao bila kuwashirikisha wengine. Baada ya muda, familia moja huanza kuwa koo mbili ndani ya nyumba moja.
Dalili za nyufa za ndani
- Watu kuacha kuzungumza kwa uwazi.
- Vikao vya pembeni kuwa vingi kuliko mazungumzo ya pamoja.
- Mtu mmoja kulaumiwa kwa kila tatizo.
- Watoto kufundishwa upande gani wa familia wa kuamini.
- Misiba, harusi na sikukuu kugeuka maeneo ya mvutano.
- Mali kupewa thamani kubwa kuliko undugu.
4. Mawasiliano Yanapogeuka Sumu
Familia nyingi hazivunjwi na tatizo lenyewe, bali namna tatizo linavyozungumzwa. Neno linaweza kuwa daraja au kisu. Linaweza kufungua moyo au kuufunga milele. Ndani ya familia, maneno yana nguvu kubwa kwa sababu yanatoka kwa watu ambao sauti zao tayari zina historia ndani yetu.
Mzazi akisema neno la dharau, mtoto anaweza kulibeba kwa miaka mingi. Ndugu akisema neno la kukatisha tamaa, linaweza kukaa ndani ya moyo kuliko ushauri wa watu mia wa nje. Mwenzi akizungumza kwa kejeli kila siku, nyumba inaweza kugeuka kuwa mahali pa hofu badala ya faraja.
Katika maandiko kuhusu mawasiliano ya kifamilia, wataalamu huonyesha kuwa mawasiliano yenye dharau, lawama, kukatiza wengine, kejeli na ukimya wa adhabu hujenga mazingira ya sumu. Familia inaweza kuishi nyumba moja, lakini kila mtu akawa amejifungia ndani ya chumba chake cha kihisia.
5. Kumpandikiza Mtoto Chuki
Moja ya sura hatari zaidi za ugomvi wa kifamilia ni pale mtoto anapogeuzwa kuwa silaha. Hii hutokea pale mzazi mmoja, mlezi au mwanafamilia anapomfundisha mtoto kumchukia au kumkataa mtu mwingine wa familia kwa sababu ya ugomvi wa watu wazima.
Mtoto anaambiwa hadithi upande mmoja. Anaonyeshwa picha moja tu ya ukweli. Anafundishwa nani ni mzuri na nani ni mbaya. Kadiri anavyokua, huamini kuwa chuki hiyo ni yake, kumbe ni mzigo aliopewa kabla hajawa na uwezo wa kuchambua mambo.
Hili ni jambo hatari kwa sababu mtoto hukua akiwa na majeraha ambayo hakuyachagua. Anabeba historia ambayo hakuishuhudia kikamilifu. Anajikuta anatengwa na upande wa familia ambao pengine ungekuwa sehemu ya upendo, msaada na utambulisho wake.
Mtoto hapaswi kuwa askari wa vita vya wazazi. Mtoto anahitaji ukweli, upendo na nafasi ya kujenga mahusiano yake bila kulishwa sumu ya watu wazima.
6. Fumbo la Kale la Ndugu Wawili
Hadithi ya Kaini na Abeli ni moja ya vielelezo vya kale zaidi vya ugomvi wa kifamilia. Ni hadithi ya ndugu wawili, lakini ndani yake kuna maswali ya vizazi vyote: kwa nini mtu huumia mafanikio ya ndugu yake? Kwa nini upendeleo, wivu au hisia ya kukataliwa huweza kuzaa uadui? Kwa nini moyo wa mtu unaweza kushindwa kubeba ukweli kwamba ndugu yake amekubalika zaidi?
John Steinbeck, katika East of Eden, alirudia kwa namna ya kifasihi fumbo hili la ndugu, wivu, kukataliwa na mapambano ya ndani ya mwanadamu. Fyodor Dostoevsky katika The Brothers Karamazov naye alichora picha nzito ya familia iliyozama katika tamaa, makosa ya baba, maumivu ya watoto na mgongano wa nafsi zilizojeruhiwa.
Vitabu hivi vinatukumbusha kuwa ugomvi wa kifamilia si tatizo la kisasa tu. Ni fumbo la kale la mwanadamu. Kila kizazi kimekuwa na ndugu waliochukuliana kwa wivu, wazazi walioumiza watoto bila kujua, watoto waliokua na hasira, na familia zilizopoteza amani kwa sababu ya mambo ambayo yangeweza kuzungumzwa mapema.
7. Vyanzo Vikuu vya Ugomvi wa Kifamilia
Mali, fedha na mirathi
Mali ni moja ya majaribu makubwa ya familia. Ardhi, nyumba, mifugo, biashara, fedha za marehemu au mali ya ukoo huweza kuonyesha kile kilichokuwa kimejificha ndani ya mioyo ya watu. Familia ambayo haikuwa na mawasiliano mazuri kabla ya mali, mara nyingi hugawanyika zaidi mali inapowekwa mezani.
Upendeleo wa wazazi
Mtoto anayejisikia kupuuzwa anaweza kukua akiwa na swali lisilojibiwa: “Kwa nini mimi sikuonekana?” Swali hili likikaa kwa miaka mingi, linaweza kugeuka kuwa hasira dhidi ya mzazi, ndugu aliyependelewa au familia nzima.
Tofauti za maadili na mitazamo
Familia inaweza kugawanyika kwa sababu ya dini, ndoa, kazi, elimu, maisha ya mjini na kijijini, au namna ya kutumia mali. Tofauti hizi si lazima zivunje familia, lakini zikikosa hekima na mawasiliano zinaweza kuwa chanzo cha uadui.
Uingiliaji wa watu wa pembeni
Ndugu, majirani, marafiki au wakwe wanaweza kusaidia familia, lakini wakivuka mipaka wanaweza kuongeza moto. Ugomvi wa watu wawili unaweza kuwa mgogoro wa ukoo mzima kwa sababu ya watu wa pembeni wanaoongeza maneno badala ya hekima.
8. Familia za Afrika Mashariki na Mvutano wa Ukoo
Katika Tanzania, Kenya, Uganda, Rwanda na Burundi, familia pana ina nafasi kubwa. Mtu si mtu peke yake; ni sehemu ya ukoo, kijiji, ukoo wa mama, ukoo wa baba na wakati mwingine ukoo wa ndoa. Hili lina uzuri wake. Linaweza kuleta msaada, malezi ya pamoja na mshikamano.
Lakini mfumo huu unaweza kuwa mzigo pale mipaka inapokosekana. Wanandoa wanaweza kushindwa kufanya maamuzi yao kwa sababu kila upande wa familia una sauti. Mtoto aliyefanikiwa anaweza kupewa mzigo wa kusaidia kila mtu bila kujali uwezo wake. Mirathi inaweza kuvurugwa na watu ambao hawakuwa sehemu ya maisha ya marehemu, lakini wanajitokeza wakati wa kugawana mali.
Ndiyo maana familia za Afrika Mashariki zinahitaji hekima ya ziada: kuheshimu ukoo bila kuua mipaka, kusaidiana bila kunyonya mmoja, na kushirikiana bila kugeuza familia kuwa mahakama ya kudumu.
Mfano wa kijamii
Ndugu mmoja anafanikiwa mjini na kuanza kujenga nyumba ya wazazi kijijini. Mwanzoni kila mtu anampongeza. Baadaye wengine wanaanza kusema anataka kumiliki kila kitu. Wengine wanadai kwa nini hakuwashirikisha. Wengine wanataka fedha. Badala ya familia kukaa chini na kuweka mpango wa wazi, maneno yanaanza. Mafanikio yaliyopaswa kuwa baraka yanageuka chanzo cha mgogoro.
9. Ugomvi Unavyoathiri Watoto
Mtoto anayekua katikati ya ugomvi wa familia hujifunza mambo mengi bila kufundishwa darasani. Hujifunza kuwa kupaza sauti ndiyo njia ya kusikilizwa. Hujifunza kuwa ukimya unaweza kuwa adhabu. Hujifunza kuwa upendo unaweza kuondolewa wakati wowote. Hujifunza kuwa familia si lazima iwe mahali salama.
Baadhi ya watoto huwa wakimya sana. Wengine huwa wakali. Wengine huanza kufanya vibaya shuleni. Wengine hujifunza kuwapendeza watu ili kuepuka migogoro. Wengine huamua kujitenga kihisia na familia mapema, hata kabla hawajaondoka kimwili.
Hii ndiyo sababu ugomvi wa wazazi au ndugu hauwahusu watu wazima pekee. Watoto wanaangalia. Wanarekodi. Wanatafsiri. Na mara nyingi, wanabeba kile ambacho watu wazima walishindwa kutatua.
10. Njia ya Kuponya Nyufa za Ndani
Kubali kuwa kuna ufa
Familia haiwezi kupona tatizo ambalo inalikataa. Kukubali kuwa kuna maumivu si kuichafua familia; ni kuipa nafasi ya kupona.
Zungumza kabla ukimya haujakuwa ukuta
Ukimya wa muda unaweza kusaidia kutuliza hasira. Lakini ukimya wa miaka unaweza kugeuka kuwa gereza. Familia inahitaji mazungumzo yenye heshima, si vikao vya kulaumiana.
Tofautisha kosa na utu wa mtu
Mtu anaweza kukosea bila kuwa adui wa kudumu. Familia yenye hekima hushughulikia kosa bila kufuta utu wa aliyekosea.
Weka mipaka ya afya
Kupatana hakumaanishi kuishi bila mipaka. Mipaka hulinda upendo usigeuke mzigo. Ndugu wanaweza kupendana na bado wakaweka utaratibu wa fedha, mali, mawasiliano na maamuzi.
Tafuta mpatanishi mwenye hekima
Kuna migogoro ambayo wahusika hawawezi kuitatua peke yao. Wazee wa familia, viongozi wa dini, washauri wa familia au watu wenye busara wanaweza kusaidia kurudisha mazungumzo kwenye njia ya heshima.
Hitimisho
Ugomvi wa kifamilia ni anatomia ya mvunjiko. Huanza ndani kabla haujaonekana nje. Huanza kwa neno, ukimya, upendeleo, wivu, mali, maumivu au ukweli uliokandamizwa. Ukiachwa, hugeuza nyumba kuwa uwanja wa vita vya kihisia.
Lakini nyufa si lazima ziwe mwisho wa jengo. Nyufa zinaweza kuwa onyo. Zinaweza kuwa nafasi ya kurekebisha msingi kabla nyumba haijaanguka. Familia inayokubali kusikilizana, kuweka mipaka, kusema ukweli na kusamehe ina nafasi ya kujenga upya kile kilichoanza kuvunjika.
Ugomvi wa familia haupaswi kufichwa kwa aibu wala kuchochewa kwa kiburi. Unapaswa kutazamwa kwa hekima, kutibiwa kwa ukweli, na kuzuiwa usirithiwe na watoto ambao hawakushiriki kuuanzisha.
Mafunzo Muhimu ya Sura Hii
Ugomvi wa kifamilia ni mchakato wa nyufa za ndani zinazojikusanya kwa muda. Familia ikizitambua mapema, inaweza kuzuia utengano mkubwa na kurejesha heshima, mawasiliano na mshikamano.
Endelea Kusoma
Katika sura inayofuata tutajifunza kuhusu kanuni ya siri ya maangamizi: namna hadithi za uongo, upendeleo na propaganda ndogo ndogo zinavyoweza kugeuza familia moja kuwa makundi yanayochukiana.
Soma Sura ya Nne: Kanuni ya Siri ya Maangamizi