CHUKI NA UGOMVI WA KIFAMILIA-SURA YA 4
Sura ya Nne: Kanuni ya Siri ya Maangamizi
Chuki kubwa haianzi kwa mlipuko. Huanza kwa hadithi ndogo ya uongo inayorudiwa mpaka watu wa damu moja waanze kuonana kama maadui.
Mwaka 1994, nchi ya Rwanda iliingia katika moja ya vipindi vya giza zaidi katika historia ya Afrika ya kisasa. Ulimwengu ulishuhudia namna chuki iliyokuwa imejengwa kwa miaka mingi ilivyoweza kugeuza majirani, ndugu na watu waliowahi kuishi pamoja kuwa maadui wakubwa.
Lakini jambo la muhimu kulielewa ni hili: maangamizi makubwa hayakuanza siku yalipoonekana wazi. Hayakuanza kwa kelele za kwanza mitaani. Hayakuanza kwa ghadhabu ya ghafla. Yalianza zamani zaidi, ndani ya mawazo, maneno, vitambulisho, simulizi na propaganda zilizowafanya watu waanze kujitazama kwa makundi ya “sisi” na “wao”.
Wakati wa ukoloni, tofauti za kijamii zilichochewa na kupangwa kwa namna iliyowagawa watu. Watu wakapewa alama, majina na nafasi za kijamii zilizowaaminisha wengine kuwa wao ni bora kuliko wengine. Kilichokuwa tofauti ya kijamii kikageuzwa kuwa ukuta wa utambulisho. Ukuta huo ulipoachwa kukua, baadaye ukawa msingi wa chuki kubwa.
1. Kanuni Hii Inaingiaje Ndani ya Familia?
Familia pia inaweza kuwa kama nchi ndogo. Ina historia yake, viongozi wake, makundi yake, siri zake, mashujaa wake na watu wake wanaolaumiwa kwa kila kitu. Pale familia inapokosa ukweli na mawasiliano, hadithi za uongo huanza kuchukua nafasi ya ukweli.
Katika familia nyingine, mtoto mmoja huitwa mwenye akili kuliko wengine. Mwingine huitwa mvivu. Mwingine huitwa mwenye bahati. Mwingine huitwa mzigo. Mwingine huaminishwa kuwa yeye ndiye wa maana zaidi. Mwingine hukua akijisikia kama hana thamani.
Hapo ndipo mbegu ya maangamizi ya mahusiano huanza kupandwa. Si kwa kelele. Si kwa ugomvi mkubwa. Bali kwa maneno yanayorudiwa, upendeleo unaojificha na simulizi zinazomfanya mtu mmoja aonekane bora na mwingine aonekane duni.
2. Fumbo la “Kadi za Ubaguzi” Ndani ya Nyumba
Katika taifa, ubaguzi unaweza kuandikwa kwenye vitambulisho, sheria au mfumo wa mamlaka. Ndani ya familia, ubaguzi huandikwa kwenye macho ya wazazi, maneno ya ndugu, mgao wa mali, nafasi za kusikilizwa na upendo unaotolewa kwa masharti.
Mzazi anapompenda mtoto mmoja kwa uwazi na kumdharau mwingine, anatengeneza “kadi za ubaguzi” ndani ya nyumba. Mtoto anayependwa zaidi huanza kujiona ana haki zaidi. Mtoto anayepuuzwa huanza kubeba maumivu, na maumivu hayo yakikosa uponyaji hugeuka kuwa chuki.
Mifano ya “kadi za ubaguzi” ndani ya familia
- “Huyu ndiye mtoto wangu wa maana.”
- “Yule hana akili kama ndugu zake.”
- “Mali hii apewe fulani kwa sababu ndiye tunayemwamini.”
- “Wewe huwezi kufanikiwa kama kaka yako.”
- “Yule ndiye anayetusaidia, wengine ni mizigo.”
Maneno haya yanaweza kuonekana madogo, lakini ndani ya moyo wa mtoto au ndugu aliyeumizwa, yanaweza kukaa miaka mingi. Baadaye, yanapokutana na suala la mali, ndoa, mirathi au mafanikio, hulipuka kama moto uliokuwa umefichwa chini ya majivu.
3. Hadithi ya Uongo Inavyojenga Uadui
Kila familia yenye mgogoro mrefu huwa na simulizi inayorudiwa. Mara nyingi simulizi hiyo huwa na mtu anayeonekana kuwa chanzo cha kila tatizo. Anaweza kuwa kaka, dada, shemeji, mama mdogo, baba mkubwa au mtoto aliyefanikiwa.
Wengine huanza kusema, “Yeye ndiye anaharibu familia.” Wengine husema, “Tangu apate pesa ametusahau.” Wengine husema, “Yule ndiye anamshawishi mama.” Wengine husema, “Kama si yeye, mali ingegawanywa vizuri.” Kadiri maneno haya yanavyorudiwa, ndivyo watu wanavyoacha kutafuta ukweli na kuanza kuamini upande mmoja.
Familia inaposhindwa kuuliza ukweli, uvumi huwa sheria. Na uvumi ukipewa muda wa kutosha, hugeuka kuwa chuki.
4. Mafundisho Kutoka kwa Alice Miller
Katika kitabu The Drama of the Gifted Child, Alice Miller anaonyesha jinsi mtoto anavyoweza kuumia pale anapolazimika kuficha hisia zake halisi ili akubalike na wazazi au walezi. Maumivu hayo yasipotambuliwa, huweza kugeuka kuwa hasira, hofu, chuki au tabia ya kuwaumiza wengine ukubwani.
Hili lina maana kubwa kwenye familia. Wakati mwingine mtu mzima mwenye chuki si mtu mbaya tu; anaweza kuwa mtu aliyebeba historia ndefu ya kupuuzwa, kulinganishwa, kudharauliwa au kutosikilizwa. Hii haimaanishi kuwa tabia yake mbaya ikubalike, lakini inatusaidia kuelewa kuwa chuki nyingi zina mizizi ya zamani.
5. Hekima ya Tolstoy Kuhusu Familia Zisizo na Furaha
Leo Tolstoy, katika riwaya yake Anna Karenina, aliandika wazo maarufu kwamba familia zenye furaha hufanana, lakini kila familia isiyo na furaha huwa na namna yake ya kuteseka.
Ukiitazama familia kwa jicho la uchunguzi, utaona ukweli mkubwa ndani ya kauli hii. Kila familia ina maumivu yake maalumu: nyingine huumizwa na urithi, nyingine na upendeleo, nyingine na ulevi, nyingine na umaskini, nyingine na usaliti, nyingine na maneno ya watu.
Lakini licha ya tofauti hizo, familia nyingi zisizo na furaha hufanana katika jambo moja: ziliruhusu jeraha dogo likue bila kutibiwa.
6. Dalili Kuwa Familia Imeanza Kuingia Kwenye Kanuni ya Maangamizi
Kabla familia haijavunjika waziwazi, huwa kuna dalili. Ukiziona mapema, bado kuna nafasi ya kuzuia uharibifu mkubwa.
- Wanafamilia kuanza kugawanyika katika makundi.
- Maneno ya chini kwa chini kuwa mengi kuliko mazungumzo ya wazi.
- Mtu mmoja kulaumiwa kwa kila tatizo.
- Watoto kuanza kufundishwa chuki za wazazi.
- Mali kupewa thamani kubwa kuliko undugu.
- Wazee au viongozi wa familia kuacha kuwa waadilifu.
- Msamaha kuonekana kama udhaifu.
- Kila mtu kutafuta kushinda badala ya kutafuta amani.
7. Mifano Hai Katika Jamii Zetu
Familia ya Mtoto Aliyependelewa
Kuna familia ambazo mtoto mmoja hupewa nafasi zote. Anasomeshwa vizuri, anapewa mali, anashirikishwa kwenye maamuzi, na wengine wanaambiwa wavumilie. Baada ya wazazi kuzeeka au kufariki, wale waliopuuzwa huibuka na maumivu ya miaka mingi. Kinachoonekana nje ni ugomvi wa mali, lakini ndani yake kuna kilio cha kutothaminiwa.
Familia ya Ndugu Aliyefanikiwa
Mwanafamilia mmoja akifanikiwa, familia inaweza kugawanyika kati ya wanaompongeza na wanaomchukia. Wengine humgeuza kuwa benki ya familia. Akishindwa kusaidia kila mtu, anaonekana mbaya. Hapo mafanikio yake yanageuka chanzo cha chuki badala ya kuwa baraka.
Familia ya Urithi Usio na Uwazi
Mzee anapofariki bila kuweka mambo wazi, watoto huanza kutafsiri mapenzi yake kwa namna tofauti. Kila mmoja hudai aliahidiwa kitu. Kila mmoja huleta shahidi wake. Mwisho, nyumba ya familia hugeuka uwanja wa kesi, maneno na laana.
8. Kwa Nini Mtu Hueneza Chuki Ndani ya Familia?
Mtu anayeeneza chuki mara nyingi huwa anabeba jambo ambalo hajalitibu ndani yake. Anaweza kuwa na wivu, hofu ya kupoteza nafasi, maumivu ya zamani au tamaa ya kudhibiti wengine. Badala ya kujishughulikia mwenyewe, hutafuta mtu wa kumtupia lawama.
Ndani ya familia, mtu wa aina hii anaweza kuwa hatari sana. Anaweza kuongea na kila mtu pembeni, akatengeneza makundi, akapotosha ukweli na kufanya ndugu wa damu moja waache kuaminiana.
Mtu anayepanda chuki ndani ya familia si shujaa. Mara nyingi ni mtu aliyeshindwa kushughulika na giza lake la ndani.
9. Silaha Tatu za Kuvunja Kanuni ya Maangamizi
Ukweli wa Wazi
Familia inayotaka kupona lazima irudi kwenye ukweli. Si ukweli wa upande mmoja, bali ukweli unaosikiliza maumivu ya kila mhusika. Ukweli huu unaweza kuumiza mwanzoni, lakini ni bora kuliko amani ya uongo inayoficha sumu.
Mazungumzo Yasiyo na Hila
Mazungumzo ya kweli hayafanyiki kwa lengo la kumdhalilisha mtu. Hufanyika kwa lengo la kuelewa chanzo, kukiri makosa na kutafuta njia mpya. Familia inapaswa kuacha kuzungumzana kupitia watu wa pembeni na kujifunza kukaa pamoja kwa heshima.
Msamaha wa Kimapinduzi
Msamaha wa kimapinduzi si ule wa kusema “nimesamehe” huku bado unalisha chuki moyoni. Ni uamuzi wa kuvunja mnyororo wa maumivu ili kizazi kijacho kisirithi vita ambayo hakikuianzisha.
10. Jinsi Familia Inaweza Kuanza Upya
Familia iliyogawanyika haiwezi kupona kwa siku moja. Uponyaji ni safari. Inahitaji ukweli, subira, mipaka, maombi, busara na wakati mwingine msaada wa watu wa nje wenye hekima.
- Anzeni kwa kutambua chanzo halisi cha mgogoro.
- Acheni kuwasikiliza wachochezi wa pembeni.
- Wekeni kikao chenye heshima na utaratibu.
- Kubalianeni kuwa watoto hawatafundishwa chuki za watu wazima.
- Mali na mirathi vishughulikiwe kwa uwazi na haki.
- Wale waliofanya makosa wakubali kuwajibika.
- Wale walioumizwa wapewe nafasi ya kusikilizwa.
- Msamaha usilazimishwe, bali ujengwe kwa ukweli na mabadiliko.
Hitimisho
Kanuni ya siri ya maangamizi inatufundisha kuwa chuki kubwa haianzi ghafla. Huanza kwa maneno madogo, upendeleo mdogo, maumivu yaliyopuuzwa, uvumi ulioruhusiwa na simulizi za uongo zilizorudiwa kwa muda mrefu.
Familia inayotaka kupona lazima iwe tayari kurudi kwenye chanzo. Si kutibu kelele pekee, bali kutafuta jeraha lililozaa kelele hizo. Si kushughulika na matunda tu, bali kung’oa mizizi ya chuki.
Ukweli, mazungumzo na msamaha ni silaha tatu zinazoweza kuokoa familia kabla haijafika hatua ya kusambaratika kabisa. Familia inaweza kuanza upya, lakini lazima iwe tayari kuvunja hadithi za uongo na kujenga historia mpya ya upendo, haki na maelewano.
Mafunzo Muhimu ya Sura Hii
Chuki ya familia huanza kwa simulizi ndogo za uongo, upendeleo, maumivu yaliyopuuzwa na mawasiliano mabaya. Ili familia ipone, lazima irudi kwenye chanzo, izungumze ukweli na ivunje mnyororo wa chuki kabla haujarithiwa na kizazi kingine.
Endelea Kusoma
Katika sura inayofuata tutajifunza kuhusu migogoro ya mali na urithi, moja ya vyanzo vikubwa vinavyovunja familia nyingi katika jamii zetu.
Soma Sura ya Tano: Migogoro ya Mali na Urithi