CHUKI NA UGOMVI WA FAMILIA-SURA YA 5
Sura ya Tano: Msimbo wa Dhahabu na Vita vya Mirathi
Mali inapoguswa, mara nyingi moyo wa familia hujaribiwa. Hapo ndipo upendo wa damu hupimwa dhidi ya tamaa, haki na ukweli.
Hospitalini kulikuwa na ukimya wa ajabu. Mashine ya kusaidia mgonjwa kupumua ilikuwa ikitoa sauti ya taratibu, kama saa inayohesabu dakika za mwisho za maisha ya mtu aliyewahi kuwa mhimili wa familia. Watoto wake walikuwa wamekaa nje ya chumba cha wagonjwa. Kwa nje walionekana wenye huzuni. Lakini ndani ya huzuni hiyo kulikuwa na kitu kingine kinachoanza kuamka.
Mmoja aliuliza kimya kimya, “Hati za nyumba ziko kwa nani?” Mwingine akasema, “Gari lile lazima liuzwe.” Wa tatu akanyamaza, lakini moyoni tayari alikuwa akihesabu sehemu yake ya shamba. Mama yao bado alikuwa hai, lakini mazungumzo ya mirathi yalikuwa yameanza kabla hata pumzi ya mwisho haijatoka.
Hapo ndipo familia nyingi hujaribiwa. Si wakati wa sherehe. Si wakati kila mtu ana chakula na furaha. Familia hujaribiwa wakati ugonjwa, kifo, mali na hofu ya kupoteza vinapokaa mezani pamoja.
1. Mali Inapofunua Nyufa Zilizofichwa
Ugonjwa au kifo cha mhimili wa familia mara nyingi si msiba wa mwili pekee. Huwa pia ni tukio linalofunua hali halisi ya familia. Yale yaliyokuwa yamefichwa chini ya tabasamu huanza kuonekana. Wivu wa zamani, upendeleo wa wazazi, maneno yaliyowahi kusemwa, misaada iliyotolewa, na maumivu yaliyokuwa yamezikwa moyoni huanza kurudi juu.
Kuna familia ambazo huonekana zenye amani mpaka siku mali inapoguswa. Ardhi moja inaweza kufichua chuki ya miaka ishirini. Nyumba moja inaweza kugawa ndugu waliokua pamoja. Akaunti ya benki inaweza kuondoa heshima iliyojengwa kwa muda mrefu. Hapo ndipo familia hugundua kuwa haikuwa na umoja wa kweli; ilikuwa na ukimya wa muda.
Mali na mirathi ni kama moto. Ukiwekwa kwenye mikono ya familia yenye hekima, unaweza kupika chakula cha kizazi kijacho. Ukiwekwa kwenye mikono ya familia yenye tamaa, unaweza kuchoma nyumba nzima.
2. Somo Kutoka Fasihi: King Lear na Ufalme Uliogawanywa Vibaya
Katika tamthilia King Lear ya William Shakespeare, mfalme mzee anaamua kugawanya ufalme wake kwa binti zake. Lakini badala ya kutumia hekima na ukweli, anatumia maneno ya kusifiwa kama kipimo cha upendo. Wale wanaompa maneno matamu wanapata sehemu kubwa. Yule mwenye ukweli anakataliwa.
Matokeo yake ni usaliti, machozi na kuanguka kwa nyumba ya kifalme. Shakespeare anatufundisha somo muhimu: urithi ukigawanywa kwa hisia, sifa za uongo, upendeleo au hasira, hugeuka kuwa bomu la muda.
Hili hutokea pia katika familia zetu. Mzazi anaweza kumpa mtoto mmoja mali kwa sababu ndiye anayemfurahisha zaidi. Mwingine anaweza kunyimwa kwa sababu ni mkimya, maskini, mwanamke, au yuko mbali. Baada ya muda, ugawaji huo usio na hekima huzalisha maumivu ambayo yanaweza kuvuka mpaka wa kizazi kimoja.
Urithi usio na haki hauachi mali tu; huacha historia ya maumivu.
3. Kesi Zinapokula Urithi
Katika riwaya Bleak House ya Charles Dickens, kuna mgogoro wa urithi unaoitwa Jarndyce and Jarndyce. Kesi hiyo inakaa mahakamani kwa muda mrefu sana mpaka mali yenyewe inayogombewa inamalizwa na gharama za mchakato wa kisheria.
Somo lake ni la moja kwa moja kwa familia nyingi. Watu wanaweza kuingia mahakamani wakiamini wanakwenda kupata haki, lakini wakikosa hekima, subira na ushauri sahihi, wanaweza kutumia miaka mingi kupigania mali ambayo mwisho wake haina thamani tena ukilinganisha na fedha, muda, afya na undugu uliopotea.
Hii haimaanishi kuwa mahakama hazina umuhimu. Zina umuhimu mkubwa pale haki inapohitaji kulindwa. Lakini familia inapaswa kuelewa kuwa njia ya kisheria ikitumika kwa chuki badala ya haki, inaweza kuwa uwanja mwingine wa kuendeleza vita badala ya kutafuta suluhisho.
4. Mirathi Katika Jamii za Afrika Mashariki
Katika Tanzania na Afrika Mashariki kwa ujumla, migogoro ya mirathi mara nyingi huhusisha ardhi, nyumba, mashamba, mifugo, biashara ndogo, akaunti za fedha na mali za familia zilizojengwa kwa muda mrefu. Kwa jamii nyingi, ardhi si mali ya kawaida; ni historia, heshima, utambulisho na kumbukumbu ya ukoo.
Ndiyo maana ardhi inapogombewa, mgogoro wake huwa mzito. Watu hawagombanii udongo pekee. Wanagombania nafasi yao kwenye familia. Wanagombania kutambuliwa. Wanagombania heshima. Wanagombania kauli ambayo hawakupewa wakati wazazi wao wakiwa hai.
Katika baadhi ya familia, watoto wa kike huachwa pembeni kwa kisingizio cha mila. Katika nyingine, watoto wa nje ya ndoa hukataliwa. Wajane wakati mwingine hujikuta wakipoteza mali waliyoshiriki kujenga. Watoto wadogo wanaweza kuibiwa haki zao kwa sababu hawana sauti. Hapo ndipo mirathi inapogeuka kuwa kipimo cha haki ya familia.
Migogoro mingi ya mirathi huanza hapa
- Marehemu hakuacha wosia ulio wazi.
- Mali hazikuandikwa vizuri.
- Kuna watoto au wake ambao hawakutambuliwa wazi.
- Ndugu wa pembeni wanaingilia mali ya familia ya karibu.
- Mila, dini na sheria za nchi zinatafsiriwa kwa maslahi binafsi.
- Mtu mmoja anajifanya msimamizi bila ridhaa ya wengine.
5. Msitu wa Sheria, Mila na Imani
Migogoro ya mirathi huwa migumu zaidi kwa sababu familia nyingi huishi katikati ya mifumo kadhaa kwa wakati mmoja. Kuna mila za ukoo, kuna imani ya dini, kuna sheria za nchi, na kuna matarajio ya jamii. Wakati mwingine mifumo hii huenda pamoja, lakini mara nyingi huleta mvutano.
Familia inaweza kusema inafuata mila, lakini ikatumia mila hiyo kuhalalisha dhuluma. Mtu anaweza kusema anafuata dini, lakini akachagua sehemu zinazompa faida yeye. Mwingine anaweza kusema anaenda kwa sheria, lakini nia yake si haki bali kumchokesha ndugu yake.
Ndiyo maana elimu ya msingi ya kisheria ni muhimu. Kuandika wosia, kutunza hati, kuweka kumbukumbu za mali, kuwajulisha wahusika muhimu, na kutumia wasimamizi wa mirathi wenye uadilifu ni sehemu ya kujenga amani ya kesho.
6. Mali Si Urithi wa Kweli
Familia nyingi hufikiri urithi ni nyumba, shamba, gari, fedha au biashara. Hivyo ni vitu muhimu, lakini si urithi wa ndani zaidi. Urithi wa kweli ni maono, nidhamu, elimu, heshima, uaminifu, uwezo wa kushirikiana na mfumo wa kuendeleza kile kilichoachwa.
Mali bila maono huisha. Fedha bila nidhamu hutawanyika. Nyumba bila umoja hugeuka chanzo cha kesi. Shamba bila mpango huwa mzigo. Biashara bila uaminifu wa kifamilia huanguka baada ya mwanzilishi kuondoka.
Familia kubwa duniani zilizoweza kulinda nguvu zao kwa muda mrefu hazikutegemea mali pekee. Zilijenga mifumo. Ziliweka utaratibu. Zilitengeneza watu wa kuendeleza maono. Zilielewa kuwa mali inahitaji akili, sheria, heshima na uongozi.
7. Wosia Kama Daraja la Amani
Wosia si ishara ya kujiandaa kufa kwa hofu. Ni ishara ya kuwajibika kwa upendo. Ni njia ya kusema: “Sitaki kuondoka na kuacha watoto wangu wakipigana gizani.”
Mzazi au mmiliki wa mali anapoweka mambo wazi mapema, anapunguza nafasi ya tafsiri za uongo, udanganyifu na ugomvi. Wosia mzuri haupaswi kuandikwa kwa hasira au upendeleo. Unapaswa kuandaliwa kwa utulivu, ushauri sahihi na ushahidi unaokubalika.
Katika familia zetu, watu wengi huepuka kuzungumzia kifo na mirathi kwa sababu huona ni jambo la mkosi. Lakini ukimya huo mara nyingi ndiyo unaozaa mikosi ya kweli baada ya kifo. Kuongea mapema kuhusu mali si kukaribisha kifo; ni kulinda amani ya walio hai.
Familia yenye hekima huweka mambo wazi wakati bado kuna amani, si kusubiri maumivu ya msiba yaanze kuongoza maamuzi.
8. Uroho Unavyojificha Katika Lugha ya Haki
Si kila anayesema anadai haki kweli anatafuta haki. Wakati mwingine mtu hutumia neno “haki” kuficha tamaa. Anaweza kusema anapigania usawa, kumbe anataka zaidi ya wengine. Anaweza kusema analinda mali ya familia, kumbe anataka kuitawala peke yake.
Kwa upande mwingine, si kila anayepingwa ni mwizi. Wakati mwingine mtu anayesimamia mali anaweza kuwa anajaribu kulinda utaratibu, lakini kwa sababu familia tayari ina chuki, kila hatua yake hutafsiriwa vibaya.
Ndiyo maana migogoro ya mirathi inahitaji uwazi. Kila kitu kiwekwe mezani. Mali zijulikane. Madeni yajulikane. Wahusika wajulikane. Msimamizi ajulikane. Taratibu zielezwe. Kadiri mambo yanavyofichwa, ndivyo chuki inavyopata nafasi ya kukua.
9. Mfano wa Kijamii: Nyumba ya Marehemu
Familia moja ilibaki na nyumba ya baba yao baada ya kifo chake. Mtoto mkubwa akaanza kukusanya kodi kutoka kwa wapangaji kwa madai kuwa yeye ndiye msimamizi. Wadogo zake hawakushirikishwa. Mama yao alikuwa hai, lakini hakuelezwa mapato yanatumikaje. Baada ya miezi kadhaa, maneno yakaanza. Baada ya mwaka mmoja, ndugu wakafikishana mahakamani.
Baadaye ilibainika kuwa tatizo halikuwa nyumba pekee. Tatizo lilikuwa historia ndefu ya kutokuaminiana. Mtoto mkubwa alikuwa akiamini kuwa yeye ndiye aliyetunza wazazi zaidi. Wadogo zake walihisi alikuwa akiwatumia wazazi kujipatia nafasi. Mama alikuwa akiumia kwa sababu watoto wake hawakuwa tena wakiongea kama ndugu.
Hapa tunaona ukweli muhimu: mgogoro wa mali mara nyingi ni uso wa nje wa mgogoro wa ndani.
10. Jinsi ya Kuzuia Vita vya Mirathi
Andika wosia mapema
Wosia ulioandaliwa vizuri unaweza kupunguza nafasi ya migogoro. Ni muhimu uandikwe kwa utulivu, ushuhudiwe ipasavyo na uhifadhiwe kwa namna salama.
Weka kumbukumbu za mali
Familia ijue mali zipo wapi, hati ziko wapi, madeni yapo wapi na nani anahusika na nini. Giza la taarifa huzalisha tuhuma.
Usiwanyime watoto haki kwa misingi ya chuki
Urithi usitumike kulipiza kisasi. Mzazi mwenye hekima hapaswi kugeuza mali kuwa fimbo ya kuadhibu watoto baada ya yeye kuondoka.
Tenganisha mali na mihemko
Kuna wakati mtu anaweza kuwa na maumivu ya zamani, lakini maumivu hayo yasitumike kuharibu haki za wengine.
Tumia washauri wa sheria na wazee wenye hekima
Mambo ya mirathi yanahitaji utaratibu. Wazee wa familia wanaweza kusaidia upande wa hekima, na wataalamu wa sheria wanaweza kusaidia upande wa taratibu rasmi.
Lindeni watoto na wajane
Familia yenye heshima huwapima watu wake kwa namna inavyowalinda walio dhaifu zaidi wakati wa msiba: watoto wadogo, wajane, wazee na wale wasio na sauti kubwa.
Hitimisho
Mali na mirathi vinaweza kuwa baraka au laana. Vikiwa mikononi mwa familia yenye maono, vinaweza kujenga elimu, biashara, nyumba, mashamba na ustawi wa vizazi. Vikiwa mikononi mwa familia yenye chuki, vinaweza kuvunja ndugu, kuharibu ndoa, kuumiza watoto na kuacha historia ya kesi na machozi.
Sura hii inatukumbusha kuwa urithi hauanzi siku mtu anapokufa. Huanza wakati familia bado iko hai. Huanza kwenye namna tunavyozungumza, tunavyotunza kumbukumbu, tunavyoandika wosia, tunavyoheshimu haki na tunavyofundisha watoto maana ya mali.
Familia inayotaka kuepuka vita vya mirathi lazima ijifunze kuweka mambo wazi mapema. Kwa sababu pale ukweli unapochelewa, tamaa huanza kuandika historia yake mwenyewe.
Mafunzo Muhimu ya Sura Hii
Mali si adui wa familia. Tamaa, ukosefu wa uwazi, upendeleo na chuki ndizo zinazogeuza mali kuwa chanzo cha vita. Familia yenye hekima huandaa urithi kwa uwazi ili kulinda amani ya vizazi.
Endelea Kusoma
Katika sura inayofuata tutajifunza kuhusu wivu, upendeleo na ushindani ndani ya familia, na namna mambo haya yanavyozalisha chuki ya muda mrefu kati ya ndugu.
Soma Sura ya Sita: Wivu, Upendeleo na Ushindani Ndani ya Familia