CHUKI NA UGOMVI WA FAMILIA-SURA YA SITA
Sura ya Sita: Ushindani wa Vinasaba na Dira ya Wivu
Wivu ndani ya familia huanza kama hisia ndogo ya kutokuonekana, lakini ukiachwa hukua na kuwa ushindani wa damu moja.
Katika nyumba moja kulikuwa na watoto wawili. Mmoja alikuwa akisifiwa mbele ya wageni. Kila alichofanya kilionekana kizuri. Akifaulu shule, familia nzima ilishangilia. Akikosea, aliambiwa amechoka tu. Mtoto mwingine alikuwa akitazamwa kwa kipimo tofauti. Akifaulu, aliambiwa angeweza kufanya vizuri zaidi. Akikosea, kosa lake lilitangazwa kama tabia yake.
Miaka ilipita. Watoto wakawa watu wazima. Yule aliyekuwa akisifiwa alikua akiwa na hisia ya kustahili nafasi ya kwanza kila mahali. Yule aliyekuwa akipuuzwa alikua akiwa na maumivu ya kimya, akijitahidi kuthibitisha thamani yake kwa watu ambao pengine hata hawakujua walimuumiza.
Siku moja walikutana kwenye kikao cha familia. Hakukuwa na ugomvi mkubwa. Lakini hewa ilikuwa nzito. Kila neno lilipimwa. Kila tabasamu lilikuwa na historia nyuma yake. Wivu wa utotoni ulikuwa umevaa nguo za watu wazima.
1. Wivu wa Kifamilia ni Nini?
Wivu wa kifamilia ni hisia ya ndani inayotokea pale mwanafamilia anapohisi kuwa mwingine anapendwa zaidi, anaonekana zaidi, anasaidiwa zaidi au anathaminiwa zaidi. Wivu huu unaweza kuanza kwa mambo madogo: zawadi, sifa, nafasi, urithi, elimu, upendo wa mzazi au hata namna wageni wanavyomzungumzia mtoto mmoja kuliko mwingine.
Si kila wivu ni uovu. Wakati mwingine wivu ni ishara kwamba ndani ya mtu kuna hitaji ambalo halikutambuliwa. Tatizo huanza pale wivu unapogeuka kuwa chuki, ushindani wa kudumu au tamaa ya kuona mwingine akishindwa.
Ndani ya familia, wivu ni hatari kwa sababu huvaa sura ya ukaribu. Ndugu wanaweza kukaa pamoja, kucheka pamoja na kuhudhuria sherehe pamoja, lakini ndani yao wakawa wanapimana kwa siri: nani amefanikiwa zaidi, nani anapendwa zaidi, nani ana mali zaidi, nani anaheshimiwa zaidi.
2. Upendeleo wa Wazazi Kama Mbegu ya Ushindani
Wazazi wanaweza kuwa chanzo cha mshikamano au chanzo cha ushindani. Mtoto anapohisi kuwa upendo wa mzazi unagawiwa kwa mizani isiyo sawa, moyo wake huanza kuandika kumbukumbu. Anaweza asiseme, lakini anaona. Anaona nani anasikilizwa haraka. Anaona nani anasamehewa kirahisi. Anaona nani anapewa nafasi. Anaona nani anatajwa kwa fahari mbele ya watu.
Katika kitabu Siblings Without Rivalry, Adele Faber na Elaine Mazlish wanaonyesha kuwa ushindani wa ndugu mara nyingi hauwi tatizo la watoto pekee; unaweza kuchochewa na namna wazazi wanavyolinganishia, kugawa upendo, kutoa sifa na kushughulikia tofauti za watoto.
Mtoto mmoja akiambiwa kila siku, “Kwa nini usiwe kama kaka yako?” au “Dada yako ana akili kuliko wewe,” ujumbe unaoingia moyoni si wa kumjenga. Ni ujumbe unaosema: thamani yako inapimwa kwa kulinganishwa na mwingine. Hapo ndipo ndugu anaacha kuwa ndugu na kuanza kuonekana kama kipimo cha kushindwa.
Mtoto anayelinganishwa kupita kiasi haoni ndugu yake kama rafiki; humwona kama kioo kinachomkumbusha kuwa yeye hakutosha.
3. Mtoto Anayependelewa Naye Hujeruhiwa
Watu wengi hudhani kuwa mtoto anayependelewa ndiye mshindi. Kwa nje anaweza kuonekana hivyo. Anapata sifa, msaada, nafasi na ulinzi. Lakini upendeleo unaweza kumjeruhi pia.
Mtoto anayependelewa anaweza kukua akiwa na hisia ya kustahili zaidi kuliko wengine. Anaweza kushindwa kuishi kwa usawa kwa sababu alizoea kupokea zaidi. Anaweza kuwa na shida ya kukubali kukosolewa. Wakati mwingine hukua akiwa na mzigo wa matarajio makubwa kutoka kwa wazazi.
Kwa upande mwingine, mtoto aliyepuuzwa anaweza kukua akijaribu kuthibitisha thamani yake kwa mafanikio, pesa, elimu au nguvu. Hata akifanikiwa, bado ndani yake kunaweza kubaki swali: “Je, sasa mtaniona?”
4. Fumbo la Kaini na Abeli
Hadithi ya Kaini na Abeli ni moja ya fumbo la kale kuhusu ndugu, wivu na hisia ya kukataliwa. Bila kuingia kwenye tafsiri nyingi za kiteolojia, hadithi hii hutukumbusha kuwa moyo wa mtu unapohisi umeachwa nyuma, unaweza kugeuza maumivu yake kuwa uadui dhidi ya ndugu yake.
John Steinbeck katika East of Eden alilitumia fumbo hili kuonyesha jinsi tamaa ya kupendwa, kukubaliwa na kuonekana mbele ya mzazi inavyoweza kuwa nguvu kubwa ndani ya maisha ya mtu. Kwa familia, hili ni somo muhimu: mtoto hahitaji kulinganishwa ili ajifunze. Anahitaji kuonekana kama yeye.
5. Wivu Unaposafiri Hadi Utu Uzima
Wivu wa ndugu hauishii utotoni kila mara. Unaweza kusafiri na watu hadi ukubwani, ukivaa majina mapya. Wakati wa utoto unaweza kuwa wivu wa zawadi. Ukubwani unaweza kuwa wivu wa nyumba, kazi, ndoa, gari, biashara, elimu ya watoto au heshima ndani ya ukoo.
Ndugu aliyekuwa akiona mwingine akisifiwa sana anaweza kushindwa kufurahia mafanikio yake ukubwani. Dada aliyekuwa akihisi ndugu yake anapewa nafasi zaidi anaweza kubeba kinyongo kisichoelezeka. Kaka aliyekuwa akilinganishwa na mdogo wake anaweza kukua akimwona mdogo huyo kama mpinzani wa maisha.
Katika jamii zetu, wivu huu huonekana zaidi pale mmoja anapofanikiwa kiuchumi. Mtu akijenga nyumba, wengine wanaanza kuuliza pesa katoa wapi. Akianzisha biashara, wengine wanaanza kusema amejiona. Akiwasaidia wazazi, wengine wanaanza kuona anajipendekeza. Badala ya mafanikio kuwa daraja la kuinua familia, yanageuka uwanja wa tuhuma.
6. Wivu na Umaskini wa Fikra
Familia inayotawaliwa na wivu hupoteza fursa nyingi. Badala ya kujifunza kutoka kwa aliyefanikiwa, huanza kumvuta chini. Badala ya kuuliza, “Tunawezaje kushirikiana naye?” huanza kuuliza, “Kwa nini yeye?”
Huu ni umaskini wa fikra. Si lazima uwe umaskini wa fedha. Ni hali ya kuona mafanikio ya mwingine kama upungufu kwako. Mtu anapofikiri hivyo, hawezi kujifunza. Hawezi kushirikiana. Hawezi kuomba ushauri kwa unyenyekevu. Ataishia kutumia nguvu nyingi kulalamika kuliko kujenga.
Familia yenye fikra za wivu huuliza:
- Kwa nini yeye amefanikiwa?
- Kwa nini wazazi wanamsikiliza?
- Kwa nini yeye anaonekana zaidi?
- Kwa nini sisi hatujapewa?
Familia yenye fikra za ukuaji huuliza:
- Tunawezaje kujifunza kutoka kwake?
- Tunawezaje kusaidiana kama familia?
- Tunawezaje kutumia mafanikio ya mmoja kuinua wengine?
- Tunawezaje kujenga mfumo wa pamoja?
7. Upendeleo Katika Mirathi na Mali
Wivu huwa hatari zaidi unapounganishwa na mali. Mzazi akimpa mtoto mmoja ardhi, nyumba, biashara au nafasi ya kusimamia mali bila uwazi, anaweza kuchochea chuki kati ya ndugu. Hata kama alikuwa na sababu zake, kukosekana kwa maelezo ya wazi huacha nafasi ya tafsiri nyingi.
Katika familia nyingi za Afrika Mashariki, migogoro ya mirathi haianzi siku mzazi anapofariki. Huanzia mbali: nani alikuwa akipewa pesa zaidi, nani alisomeshwa vizuri zaidi, nani alijengewa nyumba, nani alipewa kiwanja, nani alipewa uaminifu wa kusimamia mali.
Hivyo, usawa katika familia si lazima kumaanisha kila mtu apewe kitu sawa kabisa. Wakati mwingine mahitaji hutofautiana. Lakini haki inahitaji uwazi, maelezo, heshima na kuepuka kumfanya mmoja aonekane kuwa ndiye mtoto pekee mwenye thamani.
8. Wivu Katika Ndoa na Ukoo
Wivu wa kifamilia hauishii kati ya watoto wa tumbo moja. Unaweza kuingia pia kati ya wakwe, shemeji, wifi, mashemeji, wajomba na mashangazi. Mke anaweza kuhisi ndugu wa mume wanapewa nafasi kubwa kuliko yeye. Ndugu wa mume wanaweza kuhisi mke amemchukua ndugu yao. Upande wa mama unaweza kuona upande wa baba unapendelewa, na upande wa baba unaweza kuona upande wa mama unaingilia.
Haya yote yakikosa hekima, hujenga vita vya kimya. Wanandoa huanza kuvutwa na pande mbili. Watoto huanza kujifunza kuwa familia ni makundi. Na badala ya ndoa kuwa daraja la koo mbili, inakuwa uwanja wa kushindania mamlaka.
Ndoa haiwezi kustawi ikiwa kila upande wa ukoo unataka kumiliki badala ya kuheshimu mipaka.
9. Jinsi ya Kuvunja Dira ya Wivu
Acha kulinganisha watoto
Kila mtoto ana njia yake. Mmoja anaweza kuwa mzuri darasani, mwingine kwenye biashara, mwingine kwenye uongozi, mwingine kwenye ubunifu. Kulinganisha watoto kunaua upekee wao na kuchochea chuki.
Toa sifa kwa haki
Mzazi anapaswa kujifunza kuona juhudi za kila mtoto. Sifa isitumike kumwinua mmoja kwa kumshusha mwingine.
Weka uwazi kwenye mali
Mali na mirathi visipoelezwa vizuri, vinageuka mafuta ya moto wa wivu. Wazazi na walezi wanapaswa kuweka utaratibu wa wazi mapema.
Fundisha watoto kushirikiana, si kushindana
Watoto wakijifunza kuwa mafanikio ya mmoja ni baraka kwa wote, familia hujenga mshikamano. Wakijifunza kuwa mafanikio ya mmoja ni tishio kwa wengine, familia hujenga chuki.
Usimpe mtoto mmoja mamlaka ya kudharau wengine
Hata kama mtoto mmoja ana uwezo mkubwa, elimu au mali, asiruhusiwe kutumia nafasi hiyo kuwanyanyasa wengine. Heshima ni msingi wa mshikamano.
Ponya majeraha ya zamani
Watu wazima wengi bado wanatembea na majeraha ya utoto. Familia ikitaka kupona, lazima iwe tayari kusikiliza maumivu ya zamani bila kuyapuuza.
10. Familia Yenye Dira Mpya
Familia yenye dira mpya haioni ndugu kama mpinzani. Humwona kama sehemu ya nguvu ya pamoja. Haioni mafanikio ya mmoja kama ushindi binafsi tu, bali kama alama kwamba ukoo unaweza kusonga mbele.
Familia ya namna hii haiabudu usawa wa maneno tu; hujenga haki ya vitendo. Huweka mawasiliano wazi. Husherehekea mafanikio ya mmoja. Husaidia aliyeanguka bila kumdhalilisha. Huwapa watoto nafasi ya kuwa tofauti bila kuwafanya maadui.
Hii ndiyo familia inayoweza kuondoka kwenye ushindani wa vinasaba na kuingia kwenye ushirikiano wa vizazi. Badala ya ndugu kupigana nani aonekane zaidi, wanaanza kuuliza: tunawezaje kujenga kitu kitakachowasaidia watoto wetu?
Hitimisho
Wivu, upendeleo na ushindani ni baadhi ya sumu zinazoweza kuingia ndani ya familia kimya kimya. Huanzia katika maneno madogo, kulinganishwa, zawadi, sifa, mali na nafasi. Kadiri vinavyoachwa bila kushughulikiwa, ndivyo vinavyogeuka kuwa chuki ya muda mrefu.
Lakini familia inaweza kuvunja mzunguko huu. Inaweza kuacha kulinganisha watoto, kuweka uwazi kwenye mali, kusherehekea mafanikio ya mmoja, na kujenga utamaduni wa kusaidiana badala ya kushindana.
Familia imara si ile inayozalisha mshindi mmoja na walioshindwa wengi. Familia imara ni ile inayojenga mazingira ambayo kila mwanafamilia anaweza kuonekana, kusikilizwa, kuheshimiwa na kusaidiwa kufikia uwezo wake.
Mafunzo Muhimu ya Sura Hii
Wivu wa kifamilia mara nyingi huanza pale mtu anapohisi hakuonekana au hakuthaminiwa. Dawa yake ni haki, uwazi, mawasiliano, na utamaduni wa kuona mafanikio ya mmoja kama daraja la kuinua familia nzima.
Endelea Kusoma
Katika sura inayofuata tutajifunza kuhusu athari za chuki kwa watoto na vijana, na jinsi majeraha ya kifamilia yanavyoweza kuathiri maisha yao ya baadaye.
Soma Sura ya Saba: Athari za Chuki kwa Watoto na Vijana