CHUKI NA UGOMVI WA FAMILIA-SURA YA NANE
Sura ya Nane: Ngome Iliyovunjika na Moto wa Ndani
Ndoa inapogeuka kuwa uwanja wa vita, si upendo pekee unaoumia; watoto, ndoto, afya ya akili na heshima ya familia nzima huanza kupasuka.
Walilala kitanda kimoja, lakini mioyo yao ilikuwa mbali kama watu wawili waliotengwa na bahari. Chumba kilikuwa kimya, lakini ukimya wake haukuwa wa amani. Ulikuwa ukimya wa watu waliokwisha kuchoka kusema. Ukimya wa maneno mengi yaliyomezwa. Ukimya wa machozi yaliyofutwa kabla watoto hawajaamka.
Mume aligeukia upande wake. Mke naye akageukia upande mwingine. Kati yao hakukuwa na ukuta wa matofali, lakini kulikuwa na ukuta mzito zaidi: kumbukumbu ya maneno makali, shutuma za miaka mingi, msamaha uliokataliwa na heshima iliyomomonyoka taratibu.
Kwa nje walikuwa bado wanaitwa wanandoa. Walihudhuria misiba pamoja. Walisalimia wageni pamoja. Waliweka picha nzuri kwenye simu na mitandao. Lakini ndani ya nyumba yao, ndoa ilikuwa imeanza kuwa kivuli cha agano la zamani.
1. Ndoa ni Ngome ya Kihisia
Ndoa si mkataba wa kisheria pekee. Ni muungano wa nafsi mbili zinazokubali kushirikiana maisha, maumivu, furaha, hofu, ndoto na majukumu. Ndani ya ndoa, mtu anapaswa kupata mahali pa kupumzika kihisia baada ya kuchoshwa na dunia ya nje.
Lakini pale ugomvi wa mara kwa mara, dharau, ukimya wa adhabu na chuki ya chini kwa chini vinapoingia, ndoa huacha kuwa ngome na kuanza kuwa uwanja wa mapambano. Mwenza anayepaswa kuwa faraja huanza kuonekana kama tishio. Nyumba inayopaswa kuwa sehemu ya amani huanza kuwa mahali pa tahadhari.
Ugomvi wa ndoa unapokuwa wa kudumu, huathiri zaidi ya mazungumzo ya siku hiyo. Huathiri namna watu wanavyojiona, wanavyolala, wanavyofanya kazi, wanavyowalea watoto na wanavyotazama maisha yao ya baadaye.
2. Wandani Wanne wa Maangamizi ya Ndoa
Dkt. John Gottman, katika kazi zake kuhusu mahusiano ya ndoa, anaeleza tabia nne ambazo mara nyingi huonekana katika ndoa zinazokwenda kwenye uharibifu mkubwa. Tabia hizi si ugomvi wa kawaida; ni mifumo ya mawasiliano inayovunja heshima na usalama wa kihisia.
1. Ukosoaji unaoshambulia utu
Badala ya kusema, “Jambo hili limeniumiza,” mtu anasema, “Wewe huna akili,” “Wewe ni mbinafsi,” au “Hujawahi kuwa mtu wa maana.” Hapa tatizo halishughulikiwi; mtu ndiye anayeshambuliwa.
2. Dharau
Dharau huonekana kupitia kejeli, matusi, kebehi, kucheka maumivu ya mwingine au kumfanya mwenza ajione hana thamani. Hii ni sumu kali sana ndani ya ndoa kwa sababu huua heshima kabla haijaua upendo.
3. Kujitetea kila wakati
Kila jambo likizungumzwa, mtu hukataa kuwajibika. Badala ya kusikiliza, hutafuta namna ya kurudisha lawama. Mwishowe mazungumzo hugeuka mechi ya kujilinda, si njia ya kutafuta suluhisho.
4. Kujenga ukuta wa ukimya
Mtu anaacha kuzungumza, anaacha kujibu, anaacha kushiriki kihisia. Ukimya huu unaweza kuonekana kama amani, lakini mara nyingi ni adhabu inayomwacha mwingine akijisikia ametelekezwa.
Wanandoa wengi hawashindwi kwa sababu walitofautiana. Hushindwa kwa sababu walijifunza kutofautiana bila heshima.
3. Hofu Iliyofichwa Nyuma ya Hasira
Mara nyingi kelele za ndoa huficha hofu. Mke anayepaza sauti anaweza kuwa anaogopa kupuuzwa. Mume anayejitenga anaweza kuwa anaogopa kushindwa. Mwenza anayelalamika kila siku anaweza kuwa anatafuta uthibitisho kuwa bado anaonekana. Lakini kwa sababu hofu hiyo haizungumzwi kwa uwazi, inatoka kama hasira.
Dkt. Sue Johnson, katika kazi zake kuhusu attachment na mahusiano, anaonyesha kuwa watu wanapopoteza hisia ya usalama kwa mtu wanayempenda, huanza kujilinda. Mmoja hushambulia ili asisikike ameachwa. Mwingine hukimbia kimya ili asiumizwe zaidi. Baada ya muda, wote wawili huanza kucheza mchezo wa maumivu: mmoja anafuata kwa kelele, mwingine anakimbia kwa ukimya.
Hii ndiyo sababu wanandoa wawili wanaweza kugombana kuhusu sahani, fedha au ndugu, kumbe ndani zaidi wanazungumzia swali moja: “Je, bado unanijali?”
4. Mfano Hai: Fedha Inapogeuka Vita
Mume ana kipato kidogo. Mke ana mahitaji mengi ya nyumbani. Watoto wanahitaji ada, chakula, matibabu na mavazi. Badala ya kukaa chini kupanga bajeti, kila mmoja huanza kulaumu mwingine.
Mke anasema, “Hujali familia.” Mume anajibu, “Wewe hujui maisha ni magumu.” Mke ananyamaza kwa uchungu. Mume anatoka nje kukwepa lawama. Baada ya miezi kadhaa, tatizo si pesa tena. Tatizo linakuwa hisia kwamba kila mmoja hamwelewi mwenzake.
Katika familia nyingi za Afrika Mashariki, shinikizo la fedha ni chanzo kikubwa cha migogoro. Lakini fedha yenyewe si adui. Adui ni ukosefu wa uwazi, matumizi ya siri, madeni yaliyofichwa, matumizi yasiyopangwa na tabia ya kugeuza changamoto ya kiuchumi kuwa shutuma za kibinafsi.
5. Ndugu Wanapoingia Katikati ya Ndoa
Ndoa nyingi hazivunjwi na wanandoa pekee. Wakati mwingine huvunjwa na sauti nyingi za pembeni. Mama mkwe, baba mkwe, wifi, shemeji, marafiki au ndugu wengine wanaweza kuingilia mpaka wanandoa wanashindwa tena kuwa na sauti yao wenyewe.
Katika jamii zetu, ndoa mara nyingi huonekana kama muungano wa koo mbili. Hili linaweza kuwa baraka kama kuna heshima na mipaka. Lakini linakuwa mzigo pale kila upande unataka kumiliki maamuzi ya wanandoa.
Mke akisikiliza familia yake tu, mume hujisikia ametengwa. Mume akisikiliza ndugu zake tu, mke hujisikia hana nafasi. Mwishowe ndoa haiongozwi tena na wanandoa, bali na baraza lisiloonekana la watu wa nje.
Kanuni muhimu ya mipaka
Ndugu wanaweza kushauri, lakini hawapaswi kuendesha ndoa. Wanandoa wenyewe ndiyo wanapaswa kuwa kituo cha maamuzi yao ya msingi.
6. Ukimya Kama Aina ya Ugomvi
Watu wengi hudhani ugomvi ni kelele. Lakini kuna ugomvi wa ukimya. Mtu anaweza kuacha kupiga kelele, lakini akatumia ukimya kuadhibu. Anaacha kujibu vizuri. Anaacha kushiriki. Anafanya mambo kwa baridi. Anakuwa ndani ya nyumba kimwili, lakini kihisia ameondoka.
Ukimya huu ni hatari kwa sababu huonekana kama amani mbele ya watu wa nje. Lakini ndani, humfanya mwenza ajisikie mpweke. Unaweza kukuta wanandoa hawagombani waziwazi, lakini hawacheki pamoja, hawashauri, hawaombi msamaha, hawashirikiani na hawagusani kihisia.
Hii ni ndoa iliyofunikwa na blanketi la ukimya. Inaonekana imetulia, lakini chini yake kuna baridi kali ya kutengana.
7. Dharau Inapoua Heshima
Kuna wakati upendo hauondoki ghafla; huchoka. Huchoshwa na dharau. Huchoshwa na maneno ya kudhalilisha. Huchoshwa na kukataliwa kila siku. Mtu anaweza kuendelea kuishi ndani ya ndoa, lakini moyo wake ukaanza kuondoka taratibu.
Dharau inaweza kuwa ya wazi au ya kificho. Inaweza kuwa kucheka mawazo ya mwenza. Inaweza kuwa kumlinganisha na watu wengine. Inaweza kuwa kumtukana mbele ya watoto. Inaweza kuwa kusema, “Huna faida,” “Bila mimi usingekuwa chochote,” au “Nilifanya makosa kukuoa/kukuolewa.”
Maneno ya namna hii hayaishii hewani. Huingia kwenye kumbukumbu. Hata yakisahaulika kwa nje, yanaweza kubaki kama alama ndani ya moyo.
Heshima ikifa ndani ya ndoa, upendo huanza kutafuta kaburi lake.
8. Athari kwa Watoto
Watoto wanaoishi kwenye ndoa yenye migogoro ya mara kwa mara hawako pembeni ya tatizo. Wako ndani yake. Wanaona nyuso, wanasikia sauti, wanahisi baridi ya nyumba, na wakati mwingine huanza kujilaumu.
Mtoto anaweza kujiuliza, “Labda mimi ndiyo chanzo.” Anaweza kuanza kumchukia mzazi mmoja kwa sababu anasikia upande mmoja tu. Anaweza kuogopa ndoa kabla hajafika umri wa kuoa au kuolewa. Anaweza kuamini kuwa mapenzi ni sehemu ya maumivu.
Ndoa inapokuwa uwanja wa vita, watoto hujifunza ramani ya mahusiano. Baadaye wanaweza kurudia kile walichokiona au kukimbia mahusiano kabisa kwa sababu wanaogopa kuumizwa.
9. Usaliti wa Kihisia
Si kila usaliti huanza kwa tendo la nje. Wakati mwingine huanza pale mwenza anapoacha kumtafuta mwenzake kihisia. Anaanza kupeleka siri, huzuni, furaha na ndoto zake kwa mtu mwingine zaidi kuliko kwa mwenza wake.
Hili linaweza kutokea kwa sababu ndani ya ndoa hakuna tena usalama wa kuzungumza. Mtu akisema, anachekwa. Akilalamika, anashambuliwa. Akiomba msaada, anapuuzwa. Mwishowe anatafuta sikio la nje.
Hii ni hatari kwa sababu ndoa huanza kupoteza sehemu yake ya ndani kabla hata haijavunjika kwa nje. Mahusiano ya nje yanaweza kuanza si kwa tamaa tu, bali kwa njaa ya kusikilizwa.
10. Mfano Hai: Ndoa Inayoliwa na Simu
Wanandoa wawili wanarudi nyumbani kila jioni. Badala ya kuzungumza, kila mmoja anashika simu. Mke anaumia lakini hasemi. Mume anaona mke hana furaha lakini hana nguvu ya kuuliza. Wiki zinapita. Miezi inapita.
Baadaye, mke anaanza kuzungumza zaidi na rafiki yake kuliko mumewe. Mume naye anaanza kupata faraja kwenye vikundi na watu wa nje. Hakuna aliyesema, “Nimeacha ndoa.” Lakini wote wawili walianza kuondoka taratibu, kila mmoja akiwa na kifaa mkononi na upweke moyoni.
Katika kizazi hiki, simu zinaweza kuwa daraja au ukuta. Zinaweza kuunganisha au kutenganisha. Ndoa inahitaji muda wa macho kwa macho, si ujumbe wa emoji tu.
11. Jinsi ya Kuokoa Ndoa Kabla Haijachelewa
Acheni kushinda, anzeni kuelewana
Mazungumzo ya ndoa si mahakama ya kutafuta mshindi. Ni nafasi ya kuelewa maumivu, mahitaji na matarajio ya kila mmoja.
Tenganisheni tatizo na mtu
Badala ya kusema, “Wewe ni mbaya,” sema, “Jambo hili linaniumiza.” Hii hubadilisha mazungumzo kutoka mashambulizi kwenda suluhisho.
Rudisheni heshima kabla ya mapenzi
Wakati mwingine watu hutaka mapenzi yarudi, lakini heshima imevunjwa. Heshima ndiyo sakafu ambayo mapenzi husimama juu yake.
Wekeni mipaka kwa ndugu wa nje
Ndugu waheshimiwe, lakini ndoa ilindwe. Maamuzi ya ndani ya ndoa yasifanywe kwa shinikizo la watu wa nje.
Jifunzeni kuomba msamaha kwa vitendo
Msamaha si neno la haraka la kumaliza mjadala. Ni kukubali kosa, kuelewa maumivu uliyosababisha, na kubadilisha tabia.
Tafuteni msaada mapema
Mshauri wa ndoa, kiongozi wa dini au mtu mwenye hekima anaweza kusaidia kabla ndoa haijafika hatua ya kuchoka kabisa. Kuomba msaada si udhaifu; ni kuilinda nyumba kabla haijaanguka.
12. Ndoa Kama Msingi wa Familia Imara
Ndoa yenye amani haimaanishi ndoa isiyo na tofauti. Ina maana wanandoa wamejifunza kutofautiana bila kudhalilishana, kukasirika bila kuumizana, na kukosoana bila kuvunja heshima.
Ndoa ya namna hii huwapa watoto usalama. Hujenga msingi wa uchumi wa familia. Hupunguza msongo wa ndani. Hufanya nyumba kuwa mahali pa kurudi, si mahali pa kukimbia.
Kama familia ni taifa dogo, basi ndoa mara nyingi ndiyo serikali yake ya kwanza. Ikiwa imejaa chuki, taifa hilo dogo litazalisha hofu. Ikiwa imejaa heshima, litaanza kujenga kizazi chenye amani zaidi.
Hitimisho
Ugomvi wa ndoa unaweza kuonekana kama jambo la watu wawili, lakini madhara yake hugusa nyumba nzima. Huchosha akili, huumiza moyo, huathiri watoto, huvunja heshima na wakati mwingine husambaratisha familia iliyojengwa kwa miaka mingi.
Lakini si kila ndoa yenye migogoro imekwisha. Ndoa nyingi zinaweza kupona kama watu wawili watakuwa tayari kurudi kwenye ukweli, kuacha dharau, kujifunza kusikiliza, kuweka mipaka na kutafuta msaada pale inapohitajika.
Upendo pekee hautoshi kuilinda ndoa. Upendo unahitaji heshima, mawasiliano, uaminifu, msamaha, nidhamu ya hasira na moyo wa kujifunza. Bila hayo, hata agano zuri linaweza kugeuka gereza. Lakini yakiwepo, hata nyumba iliyokuwa imeanza kupasuka inaweza kujengwa upya.
Mafunzo Muhimu ya Sura Hii
Ugomvi wa ndoa hauui upendo kwa siku moja. Huua heshima polepole, kisha huacha watu wawili wakiwa pamoja kimwili lakini wakiwa mbali kihisia. Dawa yake ni mawasiliano ya heshima, mipaka, msamaha wa kweli na kutafuta msaada kabla hali haijaharibika zaidi.
Endelea Kusoma
Katika sura inayofuata tutajifunza kuhusu nguvu ya mawasiliano katika kutatua migogoro, na kwa nini familia nyingi hushindwa kupona si kwa sababu ya matatizo yao, bali kwa sababu ya namna wanavyozungumza kuhusu matatizo hayo.
Soma Sura ya Tisa: Nguvu ya Mawasiliano Katika Kutatua Migogoro