CHUKI NA UGOMVI WA FAMILIA-SURA YA TISA

Chuki na Ugomvi wa Familia

Sura ya Tisa: Nguvu ya Mawasiliano Katika Kutatua Migogoro

Familia nyingi hazivunjwi na tatizo lenyewe; huvunjwa na namna watu wanavyozungumza kuhusu tatizo hilo.

Sebuleni kulikuwa na watu watano. Baba, mama, watoto wawili wakubwa, na mjomba aliyekuwa amealikwa kusaidia mazungumzo. Kila mtu alikuwa na jambo moyoni. Kila mtu aliamini yeye ndiye aliyeumizwa zaidi. Lakini hakuna aliyekuwa tayari kuanza kwa upole.

Kimya kilidumu kwa dakika kadhaa. Kisha kaka mkubwa akasema, “Ninyi wote hamjawahi kunielewa.” Dada yake akajibu, “Kwa sababu wewe kila siku unajiona bora.” Mama akashusha pumzi ndefu. Baba akainamisha kichwa. Kabla mjomba hajazungumza, kikao kilikuwa tayari kimeanza kuungua.

Huo ndio ukweli wa familia nyingi. Watu hukaa chini kutafuta suluhisho, lakini huja na maneno yaliyochongwa kama visu. Wanataka kueleweka, lakini hawataki kusikiliza. Wanataka amani, lakini wanatumia lugha ya vita.

Mawasiliano ndiyo daraja la kwanza la upatanisho. Likijengwa vibaya, hata nia nzuri inaweza kuvunjika katikati.

1. Mawasiliano ni Zaidi ya Kuzungumza

Mawasiliano si kutoa maneno mdomoni tu. Ni uwezo wa kueleza hisia, kusikiliza maumivu ya mwingine, kutofautisha tatizo na mtu, na kutafuta njia ya pamoja bila kuvunja heshima.

Familia nyingi zinaongea sana, lakini haziwasiliani. Watu wanapaza sauti, wanalalamika, wanajitetea, wanakatiza wengine, wanashambulia historia ya mtu, na mwisho wake kila mmoja anaondoka akiwa ameumizwa zaidi kuliko alivyoingia.

Mawasiliano ya kweli huanza pale mtu anaposhusha silaha ya lawama na kuchukua jukumu la kueleza ukweli wake kwa heshima.

2. Tatizo Si Kusema; Tatizo ni Namna ya Kusema

Maneno yanaweza kuwa dawa au sumu. Sentensi moja inaweza kufungua moyo uliokuwa umefungwa kwa miaka mingi. Sentensi hiyo hiyo ikisemwa vibaya inaweza kufunga mlango wa maelewano kwa miaka mingine kumi.

Badala ya kusema hivi:

“Wewe una roho mbaya, ndiyo maana familia haiendelei.”

Sema hivi:

“Ninapohisi maamuzi yanafanyika bila mimi kushirikishwa, ninaumia na ninatamani tuzungumze kwa uwazi zaidi.”

Badala ya kusema hivi:

“Tangu upate pesa umejiona sana.”

Sema hivi:

“Nimekuwa nikihisi kama tumekuwa mbali siku za karibuni, na ningependa tujue namna ya kurudisha ukaribu wetu.”

Mabadiliko haya yanaonekana madogo, lakini yana nguvu kubwa. Sentensi ya kwanza inashambulia utu wa mtu. Sentensi ya pili inaeleza hisia na hitaji. Hapo ndipo mawasiliano yanapoanza kuponya badala ya kuchoma.

3. Lugha Isiyo na Vurugu

Dkt. Marshall Rosenberg, kupitia mbinu ya Nonviolent Communication, anafundisha kuwa migogoro mingi huongezeka kwa sababu watu hueleza maumivu yao kwa lugha ya lawama. Badala ya kusema kilichotokea, wanamhukumu mtu. Badala ya kueleza walichohisi, wanamshambulia mwingine. Badala ya kusema wanachohitaji, wanatoa amri.

Lugha yenye afya inaweza kufuata hatua nne rahisi: taja ulichokiona, eleza ulivyohisi, sema hitaji lako, kisha toa ombi la heshima.

Mfumo wa mawasiliano yenye afya

• Kilichotokea: “Nilipoona kikao kimefanyika bila mimi...”
• Hisia: “Nilihisi kutengwa.”
• Hitaji: “Nahitaji kushirikishwa kwenye mambo ya familia.”
• Ombi: “Naomba vikao vijavyo tujulishe wote mapema.”

Ukweli ukisemwa kwa heshima huwa daraja. Ukweli ukisemwa kwa dharau huwa ukuta.

4. Mazungumzo Magumu Huwa na Mazungumzo Matatu

Katika kitabu Difficult Conversations, waandishi Douglas Stone, Bruce Patton na Sheila Heen wanaonyesha kuwa kila mazungumzo magumu huwa na tabaka tatu. Ukiangalia juu juu, watu wanagombana kuhusu tukio. Lakini ndani zaidi, kuna hisia na utambulisho.

Mazungumzo ya tukio

Hapa watu huuliza: nini kilitokea? Nani alikosea? Nani alianza? Hii ndiyo sehemu ambayo watu wengi hukwama kwa sababu kila mtu ana toleo lake la ukweli.

Mazungumzo ya hisia

Chini ya tukio kuna maumivu, hofu, wivu, aibu, upweke au hasira. Haya yasipotajwa, mazungumzo hubaki kwenye lawama.

Mazungumzo ya utambulisho

Hapa mtu hujiuliza ndani yake: Je, mimi siheshimiwi? Je, mimi si mtoto wa maana? Je, mimi ni mzazi mbaya? Je, mimi nimetengwa? Migogoro mingi huwaka kwa sababu imegusa thamani ya mtu ndani yake.

Kila mzozo una maneno yanayosikika na maumivu yasiyosikika. Upatanisho wa kweli lazima usikilize vyote viwili.

5. Tenganisha Mtu na Tatizo

Katika kitabu Getting to Yes, Roger Fisher na William Ury wanatoa kanuni muhimu: tenganisha watu na tatizo. Hii ni kanuni kubwa sana kwa familia.

Familia inaposhindwa kutenganisha mtu na tatizo, kila mjadala hugeuka kuwa shambulio binafsi. Badala ya kusema, “Tuna tatizo la kugawana majukumu,” watu husema, “Wewe ni mvivu.” Badala ya kusema, “Tuna tatizo la uwazi wa fedha,” watu husema, “Wewe ni mwizi.”

Ukishamfanya mtu kuwa tatizo, hatakusikiliza. Atajitetea. Atashambulia. Atafunga moyo. Lakini ukisema, “Tuna tatizo mbele yetu; tuangalie namna ya kulitatua,” unaongeza nafasi ya mazungumzo yenye matokeo.

6. Sauti ya Utulivu Inaweza Kushusha Moto

Katika mazungumzo magumu, sauti ni muhimu kama maneno. Unaweza kusema jambo sahihi kwa sauti ya dharau na likaharibu kila kitu. Unaweza kusema jambo gumu kwa sauti ya utulivu na likasikilizwa.

Chris Voss, katika Never Split the Difference, anaeleza umuhimu wa sauti ya utulivu na kusikiliza kwa makini wakati wa majadiliano magumu. Ndani ya familia, hii ina maana rahisi: usijaribu kushinda kwa sauti kubwa. Jaribu kushusha joto la mazungumzo.

Sentensi zinazoweza kushusha moto

• “Naona jambo hili limekuumiza sana.”
• “Nataka nikuelewe kabla sijajibu.”
• “Hebu turudi kwenye tatizo, si kushambuliana.”
• “Tusizungumze tukiwa na hasira hii; tupumzike kidogo kisha tuendelee.”
• “Ninakusikia, hata kama sikubaliani na kila kitu.”

7. Ukimya Unaweza Kuwa Dawa au Sumu

Kuna ukimya unaosaidia. Huu ni ukimya wa kutulia, kufikiri na kuepuka kusema maneno ya kuumiza. Lakini kuna ukimya wa adhabu. Huu ni ukimya wa kumuumiza mtu, kumtenga na kumfanya ajisikie hana thamani.

Familia nyingi hutumia ukimya kama silaha. Mtu anakasirika, kisha haongei kwa siku, wiki au miezi. Hakuna mazungumzo, hakuna suluhisho, hakuna msamaha. Kila mtu anaendelea na maisha, lakini ndani ya nyumba kuna baridi ya kisaikolojia.

Ukimya wa muda unaweza kuzuia moto. Ukimya wa kudumu unaweza kujenga ukuta.

8. Mawasiliano Katika Familia za Afrika Mashariki

Katika jamii zetu, heshima kwa wazee ni jambo muhimu. Lakini wakati mwingine heshima hutafsiriwa vibaya na kuwa ukimya. Mtoto mkubwa hawezi kusema ameumizwa. Mke hawezi kusema anachokihitaji. Binti hawezi kuuliza kuhusu haki yake ya urithi. Kijana hawezi kusema ana msongo wa mawazo. Kila mtu anaambiwa “vumilia.”

Uvumilivu ni mzuri pale unaenda pamoja na hekima. Lakini uvumilivu unaoficha maumivu milele unaweza kugeuka kuwa chuki. Familia yenye afya inaheshimu wazee, lakini pia inatoa nafasi kwa kila mtu kusema ukweli kwa heshima.

Heshima ya kweli haimaanishi watu wanyamaze. Heshima ya kweli ni kusema ukweli bila kuvunja utu wa mwingine.

9. Kikao Bora cha Familia Kinafanyikaje?

Kikao cha familia hakipaswi kuwa uwanja wa kumdhalilisha mtu. Kinapaswa kuwa nafasi ya kutafuta ukweli, kuelewa maumivu na kujenga makubaliano.

Kanuni za kikao bora cha familia

• Kila mtu apewe nafasi ya kuzungumza bila kukatizwa.
• Matusi, vitisho na kejeli vikatazwe kabisa.
• Lengo liwe suluhisho, si kulipiza kisasi.
• Masuala ya mali yawekwe wazi kwa ushahidi.
• Watoto wasitumike kama upande wa vita.
• Kama hisia zimezidi, kikao kipumzishwe na kiendelee baadaye.
• Makubaliano yaandikwe ili kuepuka kupotoshana baadaye.

10. Mfano Hai: Mgogoro wa Urithi Uliopoa kwa Mazungumzo

Familia moja ilianza kugombana kuhusu shamba la baba yao. Kaka mkubwa aliamini anastahili sehemu kubwa kwa sababu ndiye aliyekuwa akimhudumia baba. Wadogo zake waliona anataka kuwadhulumu. Maneno yalianza kusambaa. Watoto nao wakaanza kusikia kuwa mjomba fulani ni mbaya.

Baadaye, wazee wawili wa familia na kiongozi wa dini wakaombwa kusaidia. Kikao kikawekwa. Kila mtu akaeleza alichofanya, alichohisi na alichohitaji. Ilibainika kuwa kaka mkubwa hakuwa anataka kuwadhulumu; alikuwa anaumia kwa sababu alihisi kazi yake ya kumhudumia baba haikutambuliwa. Wadogo zake nao walikuwa wanaogopa kupoteza haki yao.

Mazungumzo yalipobadilika kutoka lawama kwenda kuelewana, suluhisho likapatikana. Kaka mkubwa akatambuliwa kwa kazi yake, lakini shamba likagawanywa kwa haki. Familia haikupona siku moja, lakini iliacha kuanguka.

11. Maneno Yanayoponya na Maneno Yanayobomoa

Maneno yanayobomoa

• “Wewe siku zote ni tatizo.”
• “Huna maana kwenye familia hii.”
• “Tungekuwa vizuri kama si wewe.”
• “Nyamaza, huna cha kusema.”
• “Mimi sikusamehi mpaka kufa.”

Maneno yanayoweza kuponya

• “Nimeumia, lakini nataka tuelewane.”
• “Naomba nisikilizwe kabla hamjanihukumu.”
• “Ninakubali nilikosea hapa.”
• “Tunaweza kutafuta njia ya haki bila kuvunja familia.”
• “Tusiruhusu watoto warithi ugomvi wetu.”

12. Mawasiliano Kama Rasilimali ya Familia

Familia nyingi hutunza hati za nyumba, mashamba, magari na fedha, lakini hazitunzi mfumo wa mawasiliano. Hii ni hatari. Mali inaweza kulindwa na karatasi, lakini mshikamano hulindwa na mazungumzo yenye heshima.

Familia inayojua kuzungumza ina uwezo mkubwa wa kupona. Inaweza kushughulikia mirathi bila vita. Inaweza kukosoana bila kudhalilishana. Inaweza kusamehe bila kuficha ukweli. Inaweza kukutana kwenye meza moja hata baada ya maumivu.

Mawasiliano si jambo dogo. Ni miundombinu ya ndani ya familia. Kama barabara za mazungumzo zimeharibika, hata nia nzuri haziwezi kufika zinakotakiwa kwenda.

Hitimisho

Migogoro ya familia haitatoweka kwa sababu watu wameamua kukaa kimya. Migogoro hupungua pale watu wanapojifunza kuzungumza kwa heshima, kusikiliza kwa makini, kueleza maumivu bila kushambulia, na kutafuta suluhisho bila kuvunja utu wa mwingine.

Maneno yanaweza kuwa moto au maji. Yanaweza kuchoma au kuzima. Yanaweza kujenga daraja au kuchimba ufa. Familia yenye hekima hujifunza kutumia lugha kama chombo cha uponyaji, si silaha ya kulipiza kisasi.

Ikiwa chuki imejengwa kwa maneno mabaya, basi amani pia inaweza kuanza kujengwa kwa maneno yenye hekima. Hatua ya kwanza si lazima iwe kubwa. Inaweza kuwa sentensi moja tu: “Naomba tusikilizaneni.”

Mafunzo Muhimu ya Sura Hii

Mawasiliano ndiyo daraja la kwanza la kutatua migogoro ya familia. Tatizo likisemwa kwa lawama, huzalisha ulinzi na hasira; likisemwa kwa heshima, huongeza nafasi ya kusikilizana na kupona.

Endelea Kusoma

Katika sura inayofuata tutajifunza kuhusu msamaha kama njia ya uponyaji, na kwa nini kuachilia maumivu si udhaifu bali ni hatua ya kuokoa amani ya moyo na familia.

Soma Sura ya Kumi: Msamaha Kama Njia ya Uponyaji