CHUKI NA UGOMVI WA FAMILIA-SURA YA SABA
Sura ya Saba: Vivuli vya Nyumba na Makovu Yasioonekana
Watoto na vijana si watazamaji wa migogoro ya familia; mara nyingi wao ndio hubeba makovu ya kimya kimya yanayoweza kuathiri kesho yao.
Saa ilikuwa imekaribia usiku wa manane. Nyumba ilikuwa kimya kwa nje, lakini ndani yake kulikuwa na sauti zilizokuwa zikipenya kupitia mlango wa chumba cha watoto. Maneno makali yalirushwa kutoka upande mmoja kwenda mwingine. Kila sentensi ilikuwa kama jiwe dogo linalopasua kioo cha amani.
Mtoto mmoja alikuwa amelala chini ya blanketi, macho yakiwa wazi. Hakuelewa kila kitu kilichokuwa kikisemwa, lakini alielewa jambo moja: nyumba yake haikuwa salama. Asubuhi iliyofuata alivaa sare ya shule, akabeba daftari lake na kutoka kama kawaida. Walimu waliona mtoto aliyevaa vizuri. Marafiki waliona mwanafunzi mwenzake. Lakini hakuna aliyeona vita iliyokuwa ikiendelea ndani ya moyo wake.
Hivyo ndivyo makovu mengi ya kifamilia huanza. Hayaanzi kwa damu. Hayaanzi kwa tukio moja kubwa. Huanza kwa sauti zinazorudiwa, ukimya unaoumiza, vitisho, dharau, chuki na hofu inayojirudia mpaka mtoto anaanza kuamini kuwa maisha ya kawaida ni kuishi katika tahadhari.
1. Watoto Si Watazamaji; Ni Wahanga wa Ndani
Watu wazima wengi hudhani watoto hawaelewi migogoro ya kifamilia. Husema, “Ni wadogo, watasahau.” Lakini mara nyingi watoto hawasahau mazingira. Hata kama hawakumbuki kila neno, miili yao hukumbuka hofu. Akili zao hukumbuka sauti. Mioyo yao hukumbuka baridi ya nyumba iliyopoteza amani.
Mtoto anaweza kushindwa kueleza kwa maneno kilichomtokea, lakini tabia yake huanza kuzungumza. Anaweza kuwa mkimya sana, mkali sana, mwoga sana, au mwenye hasira zisizoeleweka. Wengine huanza kushuka darasani. Wengine huanza kuogopa kurudi nyumbani. Wengine hujifunza kutabasamu nje wakati ndani wamevunjika.
Ndani ya familia yenye chuki, mtoto mara nyingi hulazimika kukua haraka kabla ya wakati wake. Anaanza kuchunguza uso wa baba, sauti ya mama, mwelekeo wa kikao, na namna ya kujificha ili asiingizwe kwenye moto wa watu wazima.
2. Sayansi ya Kiwewe: Ubongo Unaokulia Kwenye Tahadhari
Katika kazi za Dkt. Bruce D. Perry kuhusu kiwewe cha utotoni, tunajifunza kwamba mazingira ya hofu ya mara kwa mara yanaweza kuathiri namna ubongo wa mtoto unavyojifunza kutambua usalama na hatari. Mtoto anayekua kwenye nyumba yenye kelele, vitisho, kupuuzwa au chuki anaweza kuwa katika hali ya tahadhari muda mwingi.
Hii haimaanishi kuwa kila mtoto wa familia yenye migogoro ataharibikiwa maisha. Watoto wana uwezo wa kupona, hasa wakipata upendo, msaada, usalama na watu wazima wenye hekima. Lakini ni kweli kwamba migogoro ya mara kwa mara inaweza kuacha alama kubwa katika namna mtoto anavyodhibiti hisia, anavyoamini watu na anavyojiona.
Katika kitabu What Happened to You?, Oprah Winfrey na Dkt. Bruce Perry wanasisitiza swali muhimu: badala ya kuuliza “mtoto huyu ana tatizo gani?”, mara nyingi tuulize “ni nini kilimpata mtoto huyu?” Swali hili linabadilisha mtazamo. Linatufanya tuone tabia ya mtoto si kama uovu tu, bali kama ujumbe wa maumivu ambayo hayajasikilizwa.
Tabia ya mtoto mara nyingi ni lugha ya jeraha ambalo hajui kulieleza kwa maneno.
3. Dalili za Mtoto Aliyeathiriwa na Chuki ya Familia
Watoto na vijana huonyesha maumivu kwa njia tofauti. Wengine hulia haraka. Wengine hunyamaza. Wengine hupigana. Wengine hutaka kumpendeza kila mtu. Wengine hujifungia ndani ya dunia yao.
Dalili zinazoweza kuonekana
- Kushuka kwa ufaulu wa shule.
- Kuogopa kurudi nyumbani au kupenda kukaa nje muda mrefu.
- Kuwa mkimya sana au mwenye hasira za ghafla.
- Kukosa usingizi au kuwa na hofu ya usiku.
- Kujilaumu kwa migogoro ya watu wazima.
- Kupoteza kujiamini.
- Kuanza kuamini kuwa upendo lazima uambatane na maumivu.
Ni muhimu kuelewa kuwa dalili hizi hazimaanishi mtoto ameharibika. Zinaweza kuwa ishara kwamba anahitaji kusikilizwa, kulindwa na kusaidiwa. Mtoto anayebeba maumivu hahitaji aibu zaidi; anahitaji mtu mzima mwenye utulivu wa kumrudishia hisia ya usalama.
4. Chuki Inavyorithishwa kwa Watoto
Moja ya makosa makubwa katika familia ni kuwafundisha watoto kuchukia watu ambao hawajawahi kuwajua vizuri. Mtoto anaambiwa, “Usiende kwa mjomba wako.” Anaambiwa, “Upande wa baba yako hawatupendi.” Anaambiwa, “Bibi yako ndiye chanzo cha matatizo yetu.” Polepole mtoto huanza kurithi vita ambayo hakushiriki kuianzisha.
Hii ni hatari kwa sababu mtoto hukua akiwa na ramani ya chuki kabla hajawa na uwezo wa kuchunguza ukweli. Anaweza kukosa upendo kutoka kwa ndugu ambao wangemsaidia. Anaweza kupoteza upande wa familia ambao ni sehemu ya utambulisho wake. Anaweza kukua akiamini kuwa ukoo ni mahali pa kuchagua upande, si mahali pa kujenga daraja.
5. Maumivu ya Kujichukia
Katika riwaya The Bluest Eye, Toni Morrison anaonyesha kwa uchungu namna mtoto anavyoweza kujifunza kujidharau pale mazingira yanayomzunguka yanapomwambia kuwa hana thamani. Ingawa riwaya hiyo ina mizizi yake katika masuala ya jamii na ubaguzi, somo lake linaingia moja kwa moja kwenye familia.
Mtoto anayeambiwa mara kwa mara kuwa hana akili, hana maana, hafanani na wengine au ni chanzo cha matatizo anaweza kuanza kuamini maneno hayo. Kadiri muda unavyopita, sauti ya mzazi au ndugu anayemdharau inaweza kugeuka kuwa sauti ya ndani inayomfuata kila mahali.
Hapo ndipo mtoto huanza kujichukia bila kujua. Anaweza kujiona hafai. Anaweza kuogopa kujaribu. Anaweza kuhisi hapendwi. Na hata watu wakimpenda baadaye, anaweza kushindwa kupokea upendo kwa sababu ndani yake alishajifunza kuwa hastahili.
6. Vijana na Njia za Kukimbia Maumivu
Mtoto anapokuwa kijana, maumivu ya nyumbani yanaweza kutafuta mlango wa kutokea. Baadhi ya vijana hukimbilia marafiki. Wengine hukimbilia mahusiano yasiyo salama. Wengine hujifungia kwenye simu, michezo, mitandao au maisha ya kujitenga. Wengine wanaweza kuingia kwenye makundi mabaya au tabia hatarishi kwa sababu wanatafuta mahali pa kujisikia wanaonekana.
Si kila kijana mwenye tabia ngumu ni mbaya. Wakati mwingine ni kijana anayesema kwa tabia kile ambacho hakuwahi kupewa nafasi ya kusema kwa maneno. Ndiyo maana familia inapaswa kuuliza: huyu kijana anapinga nini? Anaumia wapi? Anatafuta nini? Anamkosa nani?
Kijana anayekosa kusikilizwa nyumbani anaweza kwenda kutafuta sauti yake mahali pasipo salama.
7. Athari Shuleni na Kwenye Ndoto za Baadaye
Mtoto anayekuja shule akiwa ametoka kwenye nyumba yenye vita vya kihisia mara nyingi hubeba mizigo miwili: daftari mkononi na hofu moyoni. Anaweza kushindwa kuzingatia masomo kwa sababu akili yake bado iko nyumbani. Anaweza kujisikia mchovu, mwenye mawazo mengi au mwenye hasira isiyoeleweka.
Walimu wanaweza kuona uvivu, kumbe ni uchovu wa kihisia. Wazazi wanaweza kuona utovu wa nidhamu, kumbe ni mtoto anayeshindwa kubeba msongo wa nyumbani. Hii haimaanishi watoto wasiwajibike; ina maana kwamba tabia zao zinapaswa kusomwa kwa hekima zaidi.
Ndoto nyingi za watoto huzimika si kwa sababu hawana uwezo, bali kwa sababu mazingira yao ya ndani hayakuwapa nguvu ya kuamini kuwa wanaweza.
8. Familia za Afrika Mashariki na Utamaduni wa Kuficha Maumivu
Katika jamii nyingi za Afrika Mashariki, familia hupenda kulinda heshima ya nje. Watu husema, “Mambo ya nyumbani yabaki nyumbani.” Kauli hii inaweza kuwa nzuri inapolinda faragha, lakini inaweza kuwa hatari inapoficha maumivu ya watoto.
Mtoto anaweza kuishi katika nyumba yenye chuki, lakini akiambiwa asiseme. Kijana anaweza kuwa na msongo mkubwa, lakini akiambiwa avumilie. Binti anaweza kuwa anateseka kihisia, lakini akiambiwa asiiharibie familia jina. Mwishowe, jina la familia linalindwa huku roho za watoto zikivunjika kimya kimya.
Heshima ya kweli ya familia haijengwi kwa kuficha maumivu. Hujengwa kwa kutibu maumivu kabla hayajageuka kuwa historia ya kizazi kijacho.
9. Jinsi ya Kuwalinda Watoto na Vijana
Msigombane mbele ya watoto kwa namna ya kuwatisha
Tofauti za wazazi na watu wazima zipo, lakini watoto hawapaswi kuwa mashahidi wa kila mlipuko wa hasira. Watu wazima wajifunze kuzungumza kwa utulivu au kutafuta muda sahihi wa kujadili mambo mazito.
Msiwafanye watoto wachague upande
Mtoto hapaswi kuulizwa ampende nani zaidi kati ya baba na mama, au upande gani wa familia ni bora. Huo ni mzigo usiofaa kwa moyo wa mtoto.
Wasikilizeni bila kuwakatisha tamaa
Mtoto akisema anaogopa, anaumia au amechoka, msimwambie tu “nyamaza.” Msikilizeni. Wakati mwingine kusikilizwa ndiyo hatua ya kwanza ya uponyaji.
Ombeni msaada inapohitajika
Kuna wakati familia inahitaji mshauri, kiongozi wa dini, mwalimu, daktari au mtu mwenye busara wa nje. Kuomba msaada si aibu; ni ishara ya kuwajibika.
Fundisheni msamaha bila kuficha ukweli
Watoto wajifunze kusamehe, lakini pia wajifunze kuwa maumivu yanapaswa kusemwa kwa heshima. Msamaha wa kweli haujengwi juu ya uongo; hujengwa juu ya ukweli na mabadiliko.
10. Kujenga Nyumba Salama Kihisia
Nyumba salama si nyumba isiyo na changamoto. Ni nyumba ambayo mtoto anajua kuwa hata watu wakitofautiana, hawataharibiana utu. Ni nyumba ambayo makosa yanarekebishwa bila kudhalilisha. Ni nyumba ambayo wazazi wanaweza kuomba msamaha. Ni nyumba ambayo ndugu hawafundishwi kuchukiana.
Mtoto anayekulia kwenye nyumba yenye usalama wa kihisia hujifunza kuamini. Hujifunza kupenda bila hofu. Hujifunza kuwa mgogoro unaweza kutatuliwa bila kumvunjia mtu heshima. Hujifunza kuwa familia inaweza kuwa mahali pa kurudi, si mahali pa kukimbia.
Hitimisho
Athari za chuki kwa watoto na vijana ni kubwa kuliko watu wengi wanavyodhani. Chuki ya familia inaweza kuingia kwenye fikra, tabia, elimu, mahusiano na ndoto za mtoto. Inaweza kumfundisha kuogopa upendo, kuchukia sehemu ya familia yake, au kujiona hana thamani.
Lakini makovu haya yanaweza kutibiwa. Mtoto akipewa usalama, upendo, ukweli, msamaha, mazungumzo na watu wazima wanaowajibika, anaweza kujenga upya imani yake kwa familia na maisha.
Kulinda watoto dhidi ya chuki ya kifamilia si jambo la ziada. Ni jukumu la msingi. Kwa sababu watoto wa leo ndio wazazi, viongozi na wajenzi wa familia za kesho. Tukiwapa chuki, watajenga dunia yenye hofu. Tukiwapa upendo na usalama, watajenga familia zenye amani zaidi kuliko zile walizozaliwa nazo.
Mafunzo Muhimu ya Sura Hii
Watoto na vijana hubeba athari za chuki ya kifamilia kwa namna ya kimya na ya muda mrefu. Familia yenye hekima huwalinda watoto dhidi ya migogoro ya watu wazima na kuwapa mazingira ya usalama, upendo na ukweli.
Endelea Kusoma
Katika sura inayofuata tutajifunza kuhusu madhara ya ugomvi kwa ndoa na mahusiano, na namna chuki ya kifamilia inavyoweza kuvunja upendo wa watu wawili waliowahi kuaminiana.
Soma Sura ya Nane: Madhara ya Ugomvi kwa Ndoa na Mahusiano