KIVULI CHA MWAMBA SURA YA SITA
SURA YA SITA: VIVULI KUTOKA PWANI NA KISHINDO CHA LUGALO
Upepo wa kutoka Bahari ya Hindi uliingia barani ukibeba harufu ya dhahabu, pembe za ndovu, na tamaa ya ukoloni. Hakukuwa tena na mashaka; wakoloni wa Kijerumani chini ya Kampuni ya Kijerumani ya Afrika Mashariki (DOAG) walikuwa wamekanyaga pwani ya Kilwa na Dar es Salaam. Bendera zao zilizobeba nembo ya tai zilianza kupepea kwenye kambi mbalimbali, huku bunduki zao za kisasa na mizinga ya *Maxim* ikitangaza enzi mpya ya ukandamizaji.
Mkwawa alikuwa akipokea taarifa zote kutoka kwa majasusi wake waliovaa nguo za wafanyabiashara. Kila msafara uliopita barabara ya biashara kati ya pwani na Ziwa Tanganyika ulitakiwa kulipa kodi kwa Mfalme wa Uhehe. Wajerumani waliona kitendo hiki kama changamoto kwa mamlaka yao. Wakaanza kutuma barua za vitisho kwenda Kalenga, wakimtaka Mkwawa ashushe silaha zake, akubali kuweka bendera ya Ujerumani, na alipe kodi kwa serikali ya kigeni.
"Barua hizi zinasema sisi ni raia wa Mfalme wa Ujerumani," Mzee Mpangile, mmoja wa washauri wa Mkwawa, alisema huku akitazama karatasi iliyoletwa na mjumbe. "Wanataka utembeee hadi pwani kupiga magoti mbele ya Gavana."
Mkwawa alichukua barua hiyo, akaitazama kwa dharau kisha akaitupa kwenye moto uliokuwa ukifukuta katikati ya baraza. Macho yake yalikuwa na moto uliowaka zaidi ya karatasi hiyo inayoungua.
"Mwambie huyo Mjerumani aliyeandika maneno haya," Mkwawa aliamuru kwa sauti iliyotetemesha chumba cha baraza, "ardhi ya Uhehe haijawahi kununuliwa kwa fedha wala kutwaliwa kwa vitisho. Kama wanataka ardhi hii, waje wenyewe waichukue juu ya miili yetu!"
Mwezi Julai 1891, Kamanda wa Kijerumani aliyejulikana kwa jina la Emil von Zelewski—ambaye Wahehe walimwita Bwana Nyundo kwa sababu ya ukatili wake na tabia ya kubomoa vijiji—aliongoza jeshi kubwa kutoka Pwani kuelekea Iringa. Jeshi lake lilikuwa na askari zaidi ya mia tatu wa Kiashari (askari wa kikoloni waliokodiwa kutoka Sudan na Msumbiji), mabawabu mia nne wa kubeba mizigo, mizinga kadhaa ya milimani, na bunduki za kisasa zilizoweza kufyatua risasi nyingi kwa dakika.
Zelewski alitembea kwa kujiamini kupita kiasi. Aliamini kuwa Wahehe walikuwa tu 'washenzi' wenye mikuki ambao wangesambaratika kwa kishindo cha mzinga mmoja tu wa bunduki. Njiani, jeshi la Zelewski lilichoma moto vijiji vya Wahehe, likipora mifugo na kuua raia wasio na hatia ili kupanda hofu.
Lakini Mkwawa hakuwa adui wa kawaida. Badala ya kusubiri Zelewski afike kuta za Kalenga, aliamua kumpiga adui akiwa njiani. Mkwawa alichagua eneo la Lugalo—bonde finyu lililozungukwa na nyasi ndefu za kukausha na vichaka vizito. Ilikuwa ni mtego kamili wa asili.
Zaidi ya mashujaa elfu tatu wa Kihehe walijificha kwenye nyasi hizo ndefu kwa masaa mengi bila kupiga chafya wala kusogea. Walikuwa kimya kama mawe. Mkwawa aliwapa amri thabiti: Hakuna mtu atakayesogea au kufyatua silaha mpaka bunduki ya ishara itakapofyatuliwa kutoka kituo chake cha uongozi.
Asubuhi ya tarehe 17 Agosti 1891, msafara wa Zelewski uliingia kwenye bonde la Lugalo. Askari wa Kijerumani walikuwa wakitembea kwa safu ndefu na legelege, wakiwa wamechoka na hawakutarajia shambulio lolote. Mbwa wa kuwinda wa Zelewski walianza kubweka kwa fujo wakihisi harufu ya watu kwenye nyasi, lakini Wajerumani walipuuza ishara hiyo.
"Sasa!" Sauti ya risasi moja ilipasua hewa ya asubuhi.
Katika sekunde chache, bonde la Lugalo lililipuka. Maelfu ya mashujaa wa Kihehe waliruka kutoka kwenye nyasi wakiwa na kelele za vita: "Twaa! Twaa! Nga Njiwa!" Kabla Askari wa Kijerumani hawajashusha mizinga yao au kuweka risasi kwenye bunduki, Wahehe walikuwa tayari wameshawaingilia kwa mikuki na shoka za vita.
Mapambano yalikuwa ya karibu sana kiasi kwamba silaha za masafa marefu za Wajerumani hazikuwa na msaada. Bonde zima lilijaa moshi, vumbi, na vilio. Ndani ya dakika kumi na tano tu, jeshi la Zelewski lilikuwa limefutwa kabisa. Zelewski mwenyewe aliuawa katikati ya machafuko hayo, pamoja na maafisa wake wote wa kizungu na mamia ya askari wa Kiashari.
Ushindi wa Lugalo ulikuwa pigo kubwa zaidi kuwahi kupata dola ya Kijerumani katika Afrika Mashariki. Mkwawa aliteka mamia ya bunduki za kisasa, maelfu ya risasi, na mizinga. Jina la Mkwawa na Uhehe likawa mstari wa mbele kwenye magazeti ya Ulaya, likitangazwa kama mfalme aliyeweza kuliangusha jeshi lenye nguvu zaidi duniani.
"Lugalo imetuonyesha kuwa Wajerumani si miungu," Mkwawa alinena usiku ule wa ushindi akiwa amesimama juu ya mzinga uliotekwa. "Lakini msidanganyike... simba aliyejeruhiwa anarudi akiwa na ukali zaidi. Vita vya kweli ndiyo kwanza vinaanza."