LAANA YA FAMILIA SURA YA PILI

LAANA YA FAMILIA - Sura ya Pili na ya Tatu
SEHEMU YA PILI —ANATOMIA YA URITHI WA KIHISIA

SURA YA PILI: KWA NINI HISTORIA HUJIWEKA KATIKA FAMILIA NA UNACHORITHI BILA KUJUA

Akili ya binadamu ni kama uwanja wa kumbukumbu usiofuta kitu kwa urahisi. Hata hivyo, watafiti wa saikolojia ya kisasa na sayansi ya mfumo wa fahamu (neuroscience) wametambua kwamba kumbukumbu haziishii tu kwenye ubongo wa mtu mmoja; zinavuka mipaka ya kibiolojia na kuingia katika kizazi kinachofuata. Historia inapojirudia ndani ya familia, si kwa sababu ya bahati mbaya au mkosi wa hewani, bali ni kwa sababu ya mifumo thabiti ya kisaikolojia na kibiolojia inayopitishwa kutoka kwa wazazi kwenda kwa watoto.

Katika kitabu chake maarufu cha "It Didn't Start with You," mtaalamu wa majeraha ya kifamilia Mark Wolynn anaeleza kwamba majeraha ambayo hayakutatuliwa au kuponywa na mababu wetu hayatokomei kwa kifo chao. Badala yake, majeraha hayo—iwe ni hofu, umaskini wa ghafla, usaliti, au msiba mzito—huacha alama katika mifumo yetu ya kisaikolojia na hata katika vinasaba (epigenetics).

"Majeraha yaliyofichwa au yasiyosemwa ndani ya familia hayatokomei. Yanasubiri kizazi kinachofuata ili yapate sauti na kueleweka. Yale tuliyoyakimbia ndiyo yanayotufuata." — Mark Wolynn (It Didn't Start with You)

Mwanasaikolojia mwingine nguli, Dkt. Anne Ancelin Schützenberger, kupitia kitabu chake cha "The Ancestor Syndrome," aligundua dhana inayojulikana kama 'Ushirikiano Usioonekana wa Kifamilia' (Invisible Family Loyalty). Anafafanua kuwa watoto mara nyingi hujikuta wakirudia maumivu, kufeli, au tabia za wazazi wao kama njia isiyo ya kawaida ya kuonyesha 'uaminifu' kwa familia. Mtoto anajisikia hatia kufanikiwa kupita kiwango ambacho familia yake imewahi kufika, na hivyo bila kujua, anajihujumu ili abaki kwenye kiwango kile kile cha ukoo.

Ufafanuzi wa Sura ya Pili na Tatu
Mchoro wa kiufafanuzi unaoonyesha namna majeraha ya kihisia na mifumo ya tabia inavyosafiri kupitia mnyororo wa kizazi hadi kizazi.
Vitu Unavyorithi Kutoka Kwenye Familia Bila Kujua

Tunapofikiria kuhusu urithi, mara nyingi akili zetu zinakimbilia kwenye nyumba, viwanja, au fedha za benki. Lakini urithi mkubwa zaidi ambao kila mwanadamu anaupokea ni ule asioona kwa macho. Katika kazi yake ya kitabibu, Dr. Galit Atlas kupitia kitabu cha "Emotional Inheritance," anaita jambo hili "Miili ya Roho ya Kifamilia" (Emotional Ghosts)—siri, hofu, na majeraha yanayorithishwa kimya kimya.

Hapa kuna mambo makuu manne yanayorithishwa bila kutamkwa neno hata moja:

1. Namna ya Kukabiliana na Maumivu (Coping Mechanisms): Mtoto hakutazami tu unachomfundisha; anatazama unachofanya unapokuwa na hasira au majonzi. Kama mzazi anapotokwa na amani hukimbilia ghasia, unyamavu wa mateso (silent treatment), au matumizi ya kulevya, mtoto anajenga 'ramani ya Ubongo' (neural pathway) inayomwambia: Hivi ndivyo mtu mzima anavyotatua matatizo.

2. Matumizi na Mtazamo Dhidi ya Fedha: Katika familia nyingi, umaskini unaendelea kwa sababu ya 'Lugha ya Uhaba' (Scarcity Mindset). Dr. Bessel van der Kolk katika kitabu chake mashuhuri cha "The Body Keeps the Score," anaeleza jinsi mfumo wa fahamu wa mtu aliyekulia kwenye dhiki unavyobaki kwenye hali ya 'kujilinda' (survival mode). Mtu huyu anapopata fedha, ubongo wake unamtaka kuzitumia zote haraka kwa hofu kwamba zitatoweka, au kuzifungia bila kuzifanyia uwekezaji kwa sababu ya hofu ya kupoteza.

"Mfumo wetu wa fahamu hautenganishi kati ya hatari ya kweli ya sasa na kumbukumbu ya hatari iliyowahi kutokea huko nyuma. Mwili unahifadhi kumbukumbu na unaitikia kana kwamba hatari ipo hivi sasa." — Dr. Bessel van der Kolk (The Body Keeps the Score)

3. Uchaguzi wa Mwenza na Tabia za Mahusiano: Dkt. Lindsay C. Gibson, kupitia kitabu chake cha "Adult Children of Emotionally Immature Parents," anabainisha kuwa watoto waliokulia na wazazi waliokosa ukomavu wa kihisia (emotionally immature) huwa na mwelekeo wa kuvutwa na wenza wenye tabia hizo hizo wanapokuwa wakubwa. Kwa nini? Kwa sababu akili ya mwanadamu inavutiwa na kile kinachojulikana (familiarity), hata kama kile kinachojulikana kinatesa.

4. Maneno ya Laana Zilizofichama (Internalized Beliefs): Haya ni maamuzi na imani zisizo rasmi kama vile: "Wanaume wa familia yetu hawawi na ndoa za kudumu," au "Sisi hatunaga bahati na biashara." Maneno haya yanaporudiwa rudiwa, yanakuwa sheria za ndani zinazomwongoza mtu bila yeye mwenyewe kutambua.

✦ ✦ ✦

Kuelewa anatomia hii ya kisaikolojia ndiyo hatua ya kwanza kabisa ya kuondoa dhana ya 'uchawi usioonekana' na kuweka mwanga wa elimu. Historia haijirudii kwa sababu familia imelaaniwa na Mungu au mashetani; historia hujiweka kwa sababu hakuna aliyesimama, akatambua mfumo huo, na kuamua kuusimamisha.

Unapofungua macho na kuona nyayo za waliokutangulia kwenye mchanga wa maisha yako, unapata uwezo wa kubadilisha uelekeo wa hatua zako. Kama alivyowahi kuandika Dkt. Gibson, ukomavu huanzia pale unapogundua kuwa maumivu uliyorithi hayapaswi kuwa ramani ya maisha yako ya baadaye.

SOMA SURA YA TATU »