Profesa Makalio-Alhamisi
Mizimu ya Kizungu
Kitabu: Profesa Makalio
Alhamisi mchana jua la Dar es Salaam lilikuwa limeamua kufanya kazi ya ziada. Hewa ilikuwa nzito, ardhi ilikuwa ya moto, na hata miti ya chuo ilikuwa imesimama kimya kama imeomba likizo ya kivuli.
Wanafunzi walikuwa darasani wakijipepea kwa madaftari. Kiboko alikuwa ametengeneza feni ya karatasi yenye nguvu kuliko matumaini yake ya kupata A. Neema alikuwa amefunga nywele juu, John Google alikuwa anatafuta “how to survive Dar es Salaam heat without AC”.
Ghafla mlango ukafunguka.
Akaingia Profesa Makalio.
Lakini safari hii hakuingia kama kawaida. Alikuwa amevaa suti nzito ya pamba, tai kubwa, koti la ndani, soksi ndefu, viatu vya kung’aa, na kofia ya duara. Alikuwa anatoka jasho kama bomba lililovunjika, lakini uso wake ulikuwa na tabasamu la mtu anayejitesa kwa heshima.
Kiboko: “Profesa! Umevaa suti au umevaa tanuri?”
Profesa Makalio: “Hii si suti. Hii ni maendeleo.”
Neema: “Lakini Profesa, jua kali sana.”
Profesa Makalio: “Mwafrika mstaarabu lazima ateseke kidogo ili aonekane rasmi.”
Darasa likapasuka kwa kicheko. Profesa akaenda mbele, akafuta jasho kwa leso, kisha akaandika ubaoni:
Suti ya Moto na Akili ya Baridi
Profesa akageuka na kusema, “Leo nimevaa hivi ili niwaonyeshe ugonjwa mmoja mkubwa unaoitwa kuabudu vitu vya kigeni hata kama vinakuumiza.”
Wanafunzi wakacheka tena.
“Tuko Dar es Salaam. Jua linapiga kama lina hasira ya kodi. Lakini mtu anavaa suti nzito ya pamba ili aonekane ana akili. Mwingine akivaa kanzu safi, kitenge kizuri, batiki ya heshima au vazi linaloendana na hali ya hewa, anaonekana hajawa serious.”
Darasa likacheka, lakini Profesa hakucheka. Alivua tai polepole na kuiweka mezani kana kwamba anaweka ushahidi wa kesi.
“Swali si suti. Suti si adui. Tatizo ni akili inayodhani thamani ya mtu inaanzia kwenye kuiga.”
Ukoloni Unaweza Kuondoka Nchini, Ukabaki Kichwani
Profesa akaandika tena ubaoni:
Darasa likatulia.
“Wazungu waliondoka na bendera zao, lakini baadhi ya watu waliwaachia viti ndani ya akili zao. Ndiyo maana mpaka leo mtu akiongea Kiswahili kizuri anaonekana wa kawaida, lakini akichanganya Kiingereza vibaya anaonekana msomi.”
John Google: “Profesa, Kiingereza ni muhimu.”
Profesa Makalio: “Ndiyo, ni muhimu. Lakini lugha ya kigeni ikiwa daraja ni nzuri. Ikiwa mjeledi wa kujichapa mwenyewe, ni tatizo.”
Kiboko: “Yaani mtu akisema ‘basically, actually, technically’ ndiyo anaonekana ana akili?”
Profesa Makalio: “Ndiyo. Hata kama basically hana hoja, actually hana mpango, na technically hajui anachosema.”
Darasa likalipuka kwa kicheko. Neema akaandika kitu kwenye daftari lake: “Kuongea lugha ya mtu si tatizo. Kujidharau kwa sababu ya lugha yako ndiyo tatizo.”
Kusifu cha Wengine, Kudharau cha Kwetu
Profesa akaendelea, “Tuna tatizo la kushangilia bidhaa, mitindo, majina, shule, lugha na mawazo ya nje kabla hata hatujauliza kama yanatufaa. Tukisikia kitu kimetoka nje, tunakipa heshima ya haraka. Kikija kutoka kwetu, tunakiuliza maswali mia moja.”
“Mafuta ya nywele yakitoka nje, tunayaita imported. Yakitengezwa hapa, tunauliza, ‘haya kweli yanafanya kazi?’ Chakula cha nje tunakiita cuisine. Chakula chetu tunakiita ugali tu. Muziki wa nje tunauita art. Ngoma zetu tunaziita za jadi kana kwamba jadi ni jina la makumbusho.”
Darasa likacheka kwa nguvu. Lakini kauli hiyo ikabaki hewani kama moshi wa ukweli.
Kujitambua Si Kuchukia Wageni
Neema akanyanyua mkono.
Neema: “Profesa, sasa unamaanisha tusipokee tamaduni za nje?”
Profesa Makalio: “Hapana. Mtu mwenye akili hapigi marufuku maarifa kwa sababu yametoka nje. Lakini pia hayapokei kwa kupiga magoti.”
Neema: “Kwa hiyo tujifunze, lakini tusijidharau?”
Profesa Makalio: “Sasa umeanza kuongea kama mtu aliyekula chakula cha nyumbani.”
Profesa akasema, “Kujitambua si kuchukia tamaduni za wengine. Ni kujua thamani ya kwako kabla hujakopa ya mwingine. Mti usio na mizizi yake mwenyewe hauwezi kufaidika na mvua ya mbali.”
Mizimu ya Kizungu ni Nini?
Kiboko akainua mkono tena.
Kiboko: “Profesa, hiyo mizimu ya kizungu unamaanisha nini? Ni mizimu kweli?”
Profesa Makalio: “Ni mizimu ya akili. Haionekani, lakini inaamrisha.”
John Google: “Inaamrisha nini?”
Profesa Makalio: “Inakuambia jina la mtoto wako halina hadhi mpaka liwe gumu kutamkwa na bibi yake. Inakuambia nyumba yako ni ya kisasa ukiondoa kila kitu cha asili. Inakuambia elimu ni bora ikiwa imeandikwa kwa lugha usiyoielewa vizuri.”
Darasa likacheka, lakini wengine walikuwa wanatikisa vichwa kwa kukubali.
“Mizimu hii inakuambia: vaa hivi, ongea hivi, kula hivi, fikiri hivi, uone aibu kwa chako, ushangae cha wengine. Mwisho wake mtu anakuwa na ngozi ya Afrika, jina la nje, ndoto za nje, aibu ya ndani, na maisha yasiyo na mizizi.”
Utambulisho Si Makumbusho
Profesa Makalio akavua koti lake. Darasa likashangilia kana kwamba timu imefunga goli. Alikuwa ametokwa na jasho kiasi kwamba shati lake lilionekana kama ramani ya nchi mpya.
“Utambulisho wa Mwafrika si kurudi nyuma. Si kuvaa ngozi za wanyama. Si kukataa teknolojia. Si kuchukia Kiingereza. Si kukataa maendeleo. Huo ni upuuzi wa watu wanaofikiri dunia ina upande mmoja tu.”
“Utambulisho ni kujua wewe ni nani unapokutana na dunia. Ni kutumia Kiswahili bila kuona aibu. Ni kuvaa vazi lako bila kujiona mdogo. Ni kujenga biashara ya ndani kwa kiwango cha kimataifa. Ni kuchukua sayansi ya nje na kuitumia kutatua matatizo ya nyumbani.”
Neema akasema, “Kwa hiyo kujitambua ni kusimama katikati?”
Profesa akajibu, “Ni kusimama kwenye mizizi yako huku mikono yako ikigusa dunia.”
Jaribio la Darasani
Profesa akawaambia wanafunzi kila mmoja aseme kitu kimoja cha kwao ambacho amewahi kukidharau kwa sababu kilionekana si cha kisasa.
Mwanafunzi mmoja akasema, “Nilikuwa naona aibu kuongea lugha ya kabila letu mbele ya marafiki.”
Mwingine akasema, “Nilikuwa naona chakula cha nyumbani hakina hadhi mpaka niweke picha ya burger.”
John Google akasema, “Mimi nilikuwa naona mtu akizungumza Kiswahili kwenye presentation si professional.”
Kiboko akasema, “Mimi nilikuwa naona babu yangu hana elimu, mpaka siku niligundua anaweza kutabiri mvua kuliko app ya hali ya hewa.”
Darasa likacheka, lakini Profesa Makalio akasema, “Huyo babu yako ana PhD ya mawingu. Tatizo hamjamvalisha joho.”
Mwisho wa Lecture Room: Alhamisi
Kengele ilipolia, Profesa Makalio alikuwa amevua koti, tai, kofia na suti nzito. Alibaki na shati jepesi, akapumua kama mtu aliyerudi kutoka ukoloni wa nguo.
Akachukua koti lake, akaliangalia, kisha akawaambia wanafunzi:
Wanafunzi wakacheka. Lakini safari hii kila mmoja alikuwa anafikiria kitu chake: lugha yake, jina lake, chakula chake, mavazi yake, na aibu alizowahi kubeba bila sababu.
Neema akaandika mwisho wa daftari lake:
“Kujitambua si kukataa dunia. Ni kuingia duniani bila kujipoteza.”
Ujumbe wa Ndani
Lecture Room ya Alhamisi inakosoa utegemezi wa kisaikolojia kwa tamaduni za kikoloni na tabia ya kudharau utambulisho wa Mwafrika. Profesa Makalio anatumia suti nzito ya pamba kwenye jua kali kama kichekesho kinachoonyesha jinsi watu wanavyoweza kuiga mambo ya nje hata yanapowaumiza. Ujumbe wake si kukataa maarifa ya nje, bali kujifunza bila kujidharau.