Profesa Makalio-Jumatano
Simu Janja na Watu Wajinga
Kitabu: Profesa Makalio
Jumatano asubuhi, darasa lilikuwa kimya kuliko kawaida. Si kwa sababu wanafunzi walikuwa wameamua kuwa wasomi wa kutisha, bali kwa sababu kila mmoja alikuwa ameinamisha kichwa kwenye simu yake. Kama ungeingia ghafla, ungefikiri chuo kimeanzisha sala mpya ya kidigitali.
Kila mtu alikuwa ameshika simu. Mmoja alikuwa Instagram. Mwingine TikTok. Mwingine WhatsApp. Mwingine alikuwa anacheka peke yake kwa video ambayo hata yeye mwenyewe asingekumbuka baada ya dakika tatu.
Profesa Makalio aliingia kimya kimya. Safari hii hakuwa na chaki. Hakuwa na nyanya. Hakuwa na kikombe kilichopasuka. Alikuwa amebeba simu ya zamani yenye tochi, ile aina ambayo ikianguka chini sakafu ndiyo inaumia.
Kiboko: “Profesa, hiyo simu yako ina WhatsApp?”
Profesa Makalio: “Hii haina WhatsApp. Ina heshima.”
Neema: “Ina internet?”
Profesa Makalio: “Hapana. Ndiyo maana bado nina akili ya kufikiri.”
Darasa likacheka. Lakini mmoja wa wanafunzi, John Google, hakucheka. Alikuwa bado anaperuzi Instagram chini ya dawati, akijifanya anaandika notes. Kidole chake kilikuwa kinafanya kazi kuliko ubongo wake.
Profesa akamsogelea polepole.
Profesa Makalio: “John, unasoma nini?”
John Google: “Notes, Profesa.”
Profesa Makalio: “Notes zina dance challenge?”
John Google: “Ni elimu ya kisasa.”
Profesa Makalio: “Basi leo tutasoma elimu hiyo. Fungua Instagram yako kwa sauti.”
Darasa likalipuka kwa kicheko. John akabaki ameshika simu kama ushahidi wa kesi ya jinai.
Simu Inaitwa Janja kwa Sababu Inaweza Kukujanja
Profesa Makalio akasimama mbele ya darasa na kuandika ubaoni:
Darasa likacheka, lakini wengine wakaanza kuangalia simu zao kwa aibu. Profesa akaendelea:
“Teknolojia si adui. Simu si shetani. Internet si tatizo. Tatizo ni pale kifaa kinapokuwa janja kuliko mmiliki wake.”
Akaonyesha simu yake ya zamani.
“Hii simu yangu ni mjinga. Inaweza kupiga, kupokea, kutuma ujumbe na kuwasha tochi. Haina uwezo wa kuniharibu. Lakini simu zenu ni janja. Zinaweza kuwafanya mcheke, mkasirike, mwone wivu, mpoteze muda, mpende maisha ya watu msiyowajua, na mchukie maisha yenu wenyewe.”
Darasa la Vichwa Vilivyoinama
Profesa akawaambia wanafunzi waweke simu zao juu ya meza. Wengine walizitoa haraka. Wengine walizitoa kwa huzuni kama wanatoa mtoto wodini.
“Angalieni,” alisema. “Hizi si simu tu. Hizi ni madarasa, masoko, viwanja vya starehe, ofisi, makanisa, mahakama, magenge ya umbea, na wakati mwingine magereza madogo ambayo mnayabeba mfukoni.”
Kiboko akainua mkono.
Kiboko: “Profesa, kama simu ni gereza, kwa nini mlango wake una password yangu?”
Profesa Makalio: “Kwa sababu mfungwa wa kisasa anapewa funguo ili ajifungie mwenyewe.”
Darasa likacheka tena, lakini kicheko hiki kilikuwa kama cha Jumanne: kinachekesha nje, kinachoma ndani.
Tatizo la Kujua Mambo Mengi Bila Kuelewa Chochote
Profesa akaandika maneno manne ubaoni:
“Mnaishi kwenye kizazi chenye taarifa nyingi kuliko kizazi chochote kilichowahi kuishi. Mnaweza kujua habari ya mtu aliyeanguka Marekani kabla hamjajua jirani yenu hana chakula. Mnaweza kujua bei ya gari la msanii kabla hamjajua gharama ya kutengeneza maisha yenu.”
Neema akauliza, “Lakini Profesa, si vizuri kujua mambo mengi?”
Profesa akajibu, “Ni vizuri kujua mambo mengi kama una uwezo wa kuyachuja. Lakini kujaza akili taarifa bila kuchambua ni kama kujaza nyumba vitu vya dukani bila kujua unaishi wapi.”
Akaendelea, “Mitandao imewapa watu uwezo wa kuongea haraka, lakini imepunguza uvumilivu wa kufikiri polepole. Kila mtu anataka kutoa maoni kabla hajaelewa mada. Ndiyo maana leo mtu anaweza kusoma kichwa cha habari, akajiona mchambuzi wa kimataifa.”
Mahusiano ya Online, Upweke wa Offline
Profesa Makalio alikaa kwenye dawati na kuwatazama wanafunzi.
“Mna followers wengi, lakini hamna watu wa kuwapigia mkizidiwa. Mna likes nyingi, lakini hamna mtu wa kukaa naye kimya bila kujisikia mpweke. Mna chats nyingi, lakini mazungumzo ya kweli yamepungua.”
Darasa likawa kimya.
“Mtu anaweza kuwa na watu elfu kumi wanaomfuata online, lakini akiumwa hospitali wanakwenda watu wawili tu: mama yake na mtu aliyemkopesha hela.”
Kiboko akacheka kwa sauti, kisha akanyamaza alipogundua hoja imemfikia.
Profesa akaendelea, “Mitandao imefanya tuwe karibu na watu walio mbali, lakini wakati mwingine imetufanya tuwe mbali na watu walio karibu. Baba yuko mezani, mama yuko mezani, watoto wako mezani, lakini kila mmoja yuko kwenye dunia yake. Nyumba moja, dunia tano.”
Maisha ya Kuonyeshana, Si Kuishi
Profesa akamuomba John Google asome post ya mwisho aliyokuwa akiangalia. John akasita, kisha akasema ilikuwa picha ya mtu aliyepiga selfie hotelini na caption: “Life is perfect.”
Profesa akacheka kidogo.
“Maisha ya mitandao ni duka la maonyesho. Watu huweka furaha yao mbele, huzuni nyuma. Wanaweka safari, hawaweki deni. Wanaweka chakula, hawaweki njaa. Wanaweka tabasamu, hawaweki usiku waliolia.”
Neema akasema, “Kwa hiyo tusitumie mitandao?”
Profesa akatikisa kichwa.
“Tumia mitandao. Usitumiwe na mitandao. Tumia simu yako kama zana, si kama bwana. Ukiingia online, jiulize: nimekuja kufanya nini? Kujifunza? Kuuza? Kuwasiliana? Au nimekuja kutoroka maisha yangu?”
Mtihani wa Dakika Tano
Profesa Makalio akasema, “Sasa tufanye mtihani.”
Wanafunzi wakaanza kulalamika. Neno mtihani lina uwezo wa kuharibu furaha ya kijana kuliko meseji ya ‘tunahitaji kuongea’.
Profesa akasema, “Si mtihani wa karatasi. Ni mtihani wa simu. Kila mtu azime simu yake kwa dakika tano.”
Darasa likapiga kelele.
Kiboko: “Profesa, dakika tano bila simu? Hiyo ni fasting ya kidigitali!”
Profesa Makalio: “Ndiyo. Na baadhi yenu mnahitaji kuombewa.”
John Google: “Nikizima simu, watu watanipigia.”
Profesa Makalio: “Ukifa dakika tano, tutakuzika kwenye charger.”
Wanafunzi wakacheka, lakini wakazima simu. Kwa dakika moja ya kwanza, darasa lilikuwa na wasiwasi. Wengine walikuwa wakishika mifuko yao bila sababu. Mmoja aliangalia skrini iliyozimwa kama anatazama kaburi la rafiki.
Baada ya dakika tatu, kitu cha ajabu kilitokea. Wanafunzi wakaanza kuangaliana. Wengine wakatabasamu. Wengine wakaanza kusikia sauti za nje: ndege, upepo, watu wakipita. Vitu vilivyokuwepo muda wote, lakini havikusikika kwa sababu akili zao zilikuwa online.
Baada ya dakika tano, Profesa akasema, “Sasa mmeona? Dunia haikuisha. Hakuna mtu aliyepoteza uraia. Hakuna notification iliyokufa kwa huzuni.”
Kanuni ya Profesa Makalio
Profesa akaandika ubaoni:
“Kila siku jiulize: simu yangu inanifanya niwe bora, au inanifanya niwe mvivu wa kufikiri? Mitandao inanipa maarifa, au inanipa wivu? Inaniletea fursa, au inaninyang’anya muda? Inaniunganisha na watu, au inanificha nyuma ya screen?”
“Mtu mwenye akili hatupi simu. Anaipa mipaka. Haachi internet. Anachagua anachokula humo. Kwa sababu akili nayo ina chakula. Ukila ujinga kila siku, usishangae ukianza kufikiri kwa mabaki.”
Maswali ya Kujipima
Je, simu yako inakutumikia au unaitumikia? Je, mitandao inakufanya ujifunze au ujilinganishe? Je, una watu wa kweli nje ya screen? Je, unaweza kukaa dakika kumi bila simu yako na bado ukajisikia salama?
Mwisho wa Lecture Room: Jumatano
Kengele ilipolia, wanafunzi wengi hawakuchukua simu zao mara moja. Ilikuwa mara ya kwanza kwa John Google kuangalia nje ya dirisha kwa zaidi ya sekunde kumi bila kupiga picha.
Profesa Makalio akachukua simu yake ya tochi na kuiweka mfukoni.
Darasa likacheka. Lakini John Google aliandika kitu kwenye daftari lake, si kwenye simu.
“Simu yangu ni janja. Sasa lazima na mimi niwe mjanja zaidi.”
Ujumbe wa Ndani
Lecture Room ya Jumatano inakosoa matumizi yasiyo na nidhamu ya simu janja na mitandao ya kijamii. Teknolojia si adui, lakini inapochukua nafasi ya fikra, mazungumzo na mahusiano halisi, humfanya binadamu awe na taarifa nyingi lakini hekima kidogo. Profesa Makalio anatukumbusha kuwa maendeleo ya kweli si kuwa online muda wote, bali kutumia teknolojia kujifunza, kujenga, kuwasiliana na kutatua matatizo.