Profesa Makalio-Jumanne
Umasikini ni Kipaji
Kitabu: Profesa Makalio
Jumanne asubuhi Profesa Makalio aliingia darasani akiwa amebeba kikombe kilichopasuka, mfuko ulioshonwa mara nyingi, na kiatu kimoja kikiwa na soli iliyotengenezwa kwa kipande cha tairi. Wanafunzi walipoona tu mwonekano wake, darasa likageuka uwanja wa vicheko.
Kiboko alikuwa wa kwanza kunyanyua mkono kabla hata profesa hajasema chochote.
Kiboko: “Profesa, leo umevaa kama mtu aliyepigana na bajeti akashindwa.”
Profesa Makalio: “Sijashindwa. Nimegraduate kwenye chuo kikuu cha maisha. Hiki kiatu ni thesis yangu.”
Neema: “Thesis ya kiatu?”
Profesa Makalio: “Ndiyo. Kichwa cha utafiti: Namna ya kutembea kwenye uchumi mgumu bila mshahara kukufikia mwisho wa mwezi.”
Darasa likacheka mpaka mmoja akakohoa kama injini ya pikipiki iliyokosa service. Profesa akaweka kikombe chake mezani, akachukua chaki, kisha akaandika ubaoni kwa herufi kubwa:
Kicheko kikazidi. Lakini kama kawaida, Profesa Makalio hakukimbia kicheko. Alikingoja kitulie kama mwalimu anayejua mtihani wake hauko kwenye karatasi, uko kwenye akili za wanafunzi.
Mtu Maskini ni Mbunifu wa Dharura
Profesa akasema, “Leo sitawafundisha jinsi ya kuwa matajiri. Leo nitawafundisha kwa nini maskini wengi ni wabunifu wa kiwango cha juu kuliko mnavyodhani.”
Darasa likanyamaza kidogo.
“Mtu maskini anaweza kutumia sabuni mpaka ibaki nyembamba kama karatasi ya kura. Anaweza kuongeza maji kwenye shampoo mpaka chupa ijione imefufuka. Anaweza kula chakula cha jana na kukiita ‘kimeiva zaidi’. Anaweza kuvaa shati lenye tatizo la kifungo kisha akasema ni fashion ya Ulaya.”
Wanafunzi wakacheka.
“Maskini anaweza kutumia simu yenye asilimia moja ya chaji kwa saa mbili, kwa sababu amejifunza kuongea sentensi fupi kuliko askari wa getini. Anaweza kupanga bajeti ya elfu kumi ikafanya kazi ya laki moja, si kwa sababu fedha imeongezeka, bali kwa sababu shida imemfundisha hesabu ya maumivu.”
Kipaji au Kulazimishwa?
Neema akanyanyua mkono. Safari hii hakuwa anacheka. Alikuwa anajaribu kumuelewa profesa.
Neema: “Profesa, unamaanisha umasikini una faida?”
Profesa Makalio: “Hapana. Umasikini si faida. Ni mazingira magumu yanayolazimisha ubunifu. Usichanganye mtu anayevumilia mateso na mtu aliyebarikiwa na mateso.”
John Google: “Lakini wengine husema umasikini ni mapenzi ya Mungu.”
Profesa Makalio: “Mungu asisingiziwe kila bajeti mbovu. Wakati mwingine si mapenzi ya Mungu, ni mipango mibovu ya watu wenye ofisi kubwa na viyoyozi vikubwa.”
Darasa likacheka kwa tahadhari. Hii ilikuwa aina ya kicheko ambacho mtu anacheka huku akiangalia mlango, kama anaogopa ukweli unaweza kuingia na fimbo.
Profesa akaendelea, “Kuna tofauti kati ya mtu kuwa maskini kwa sababu maisha yamempiga, na mfumo kumfanya mtu abaki maskini kwa sababu fursa zimefungwa. Mtu anaweza kuwa na bidii, lakini bidii bila fursa ni kama kukimbia kwenye treadmill. Unachoka sana, lakini unabaki pale pale.”
Tatizo si Kuvumilia, Tatizo ni Kuzoea
Profesa Makalio akainua kikombe chake kilichopasuka.
“Mnaona hiki kikombe?”
Wanafunzi wakasema, “Ndiyo.”
“Kimepasuka. Lakini bado kinashika chai. Hiki ni kipaji cha maskini: kuendelea kufanya kazi hata akiwa amevunjika sehemu nyingi.”
Darasa likatulia.
“Lakini swali ni hili: je, tunapaswa kushangilia kikombe kupasuka kwa sababu bado kinashika chai, au tunapaswa kuuliza kwa nini mtu hana uwezo wa kununua kikombe kipya?”
Hapo hakuna aliyecheka.
Profesa akaandika ubaoni:
“Jamii nyingi zimesifia watu maskini kwa kuvumilia, lakini hazijajenga mifumo ya kuwaondoa kwenye hali hiyo. Tunawapa maneno mazuri badala ya fursa. Tunawaambia ‘vumilia’ badala ya kuwauliza ‘nini kimekuzuia?’ Tunawaambia ‘Mungu atasaidia’ wakati sisi wenyewe tumeshika funguo za milango ya fursa.”
Mifumo Inayofundisha Watu Kuzoea Shida
Profesa Makalio akaanza kutembea mbele ya darasa. Kila hatua yake ilikuwa kama inajadili na sakafu.
“Kuna mfumo wa elimu unaomfundisha kijana kuwa na cheti lakini si uwezo wa kutengeneza kipato. Kuna mfumo wa uchumi unaomfanya mtu afanye kazi siku nzima lakini bado ashindwe kumudu maisha ya kawaida. Kuna mfumo wa siasa unaokuja kwa maskini wakati wa kampeni, kisha unampotezea baada ya kura kuhesabiwa.”
Kiboko akanyanyua mkono.
Kiboko: “Profesa, sasa maskini afanye nini?”
Profesa Makalio: “Kwanza aache kuamini kwamba kuteseka ni sifa ya kudumu. Pili, ajifunze. Tatu, asikubali kudanganywa kwamba umasikini wake ni uvivu wake pekee wakati kuna milango imefungwa juu yake.”
Kiboko: “Na kama hana ufunguo?”
Profesa Makalio: “Aanze kutengeneza. Ndiyo maana elimu ya vitendo ni muhimu kuliko hotuba ndefu za watu walioshiba.”
Mfano wa Bajeti ya Maskini
Profesa akatoa karatasi mfukoni. Ilikuwa imekunjwa mpaka ikaonekana kama imeshawahi kupitia vita vya tatu vya dunia.
Akaisoma kwa sauti:
“Mshahara: laki tatu. Kodi: laki moja. Chakula: laki mbili. Nauli: elfu themanini. Dawa: elfu hamsini. Mchango wa harusi: elfu thelathini. Salio: Mungu tusaidie.”
Darasa likacheka.
Profesa akasema, “Hii ndiyo hesabu ambayo haifundishwi kwenye uchumi wa darasani. Kwenye kitabu, mapato yakizidi matumizi unakuwa na akiba. Kwenye maisha, matumizi yakizidi mapato unaanza kutumia imani, marafiki na uongo mdogo mdogo.”
Umasikini Unapogeuzwa Maadili
Profesa Makalio akasema, “Kosa lingine kubwa ni kugeuza umasikini kuwa kipimo cha maadili. Tunamsifia mtu kwa kuwa hana kitu, kana kwamba kukosa ni utakatifu. Tunamdharau mwenye ndoto kubwa, kana kwamba kutaka maisha bora ni dhambi.”
“Maskini akiomba maisha bora, tunaambiwa ameridhika kidogo. Tajiri akitaka zaidi, tunaambiwa ana vision. Hii ndiyo lugha inayotengeneza ukuta kati ya watu.”
Neema akaandika haraka kwenye daftari. Safari hii hakuwa anaandika kwa ajili ya mtihani. Alikuwa anaandika kwa ajili ya maisha.
Profesa akaendelea, “Mtu anaweza kuwa mwema bila kuwa maskini. Mtu anaweza kuwa mnyenyekevu bila kukosa mahitaji. Mtu anaweza kumpenda Mungu bila kuchukia maendeleo.”
Ujumbe kwa Wanafunzi
Profesa Makalio akakaa tena kwenye kiti chake. Akatazama darasa lote, kisha akasema kwa sauti ya chini kuliko kawaida:
“Mkiwa viongozi, msitumie hotuba kuwafariji watu badala ya kutengeneza fursa. Mkiwa wasomi, msitumie vyeti kujitenga na watu mnaopaswa kuwasaidia. Mkiwa wafanyabiashara, msitumie umasikini wa wengine kama daraja la faida bila huruma. Mkiwa wananchi, msikubali kuambiwa kila shida ni kawaida.”
“Kuna shida zinazotokana na maisha. Lakini kuna shida nyingine hutengenezwa na mifumo mibovu. Mtu mwenye akili lazima ajue tofauti.”
Mwisho wa Lecture Room: Jumanne
Kengele ilipolia, hakuna aliyekurupuka. Hata Kiboko, ambaye kawaida alikuwa wa kwanza kufunga daftari kabla kipindi hakijaisha, alikaa kimya.
Profesa Makalio akachukua kikombe chake kilichopasuka na kukiweka mfukoni. Kabla hajatoka, akageuka na kusema:
Darasa likacheka, lakini safari hii kicheko kilikuwa na uzito. Kilikuwa kicheko cha mtu aliyegundua kwamba utani unaweza kuwa kisu, na kisu hicho kinaweza kukata usingizi wa akili.
Neema akaandika sentensi moja mwisho wa ukurasa wake:
“Umasikini unaweza kufundisha ubunifu, lakini jamii yenye akili haipaswi kuufanya kuwa shule ya lazima.”
Ujumbe wa Ndani
Lecture Room ya Jumanne inakosoa tabia ya jamii kuzoea umasikini na kuusifia kama kawaida, bahati mbaya, uvivu wa mtu binafsi au mapenzi ya Mungu bila kuuliza mifumo inayozalisha hali hiyo. Profesa Makalio anatumia ucheshi kuonyesha kuwa kuvumilia shida ni nguvu, lakini si suluhisho. Suluhisho ni elimu ya vitendo, fursa, mfumo wa haki, uongozi bora na uwezo wa watu kujenga maisha yanayostahili utu wao.