UZIO WA UBINAFSI-SURA YA TATU
Ustoa na Utashi
UZIO WA UBINAFSI: Jinsi ya Kunusurika Katika Dunia Inayokuangalia Ukiangamia
Baada ya kuelewa kuwa watu hawatakuonya kila mara, na baada ya kujua kuwa maoni ya wengi yanaweza kukupoteza, swali linalobaki ni hili: mtu ajilinde vipi?
Jibu si kukimbia watu. Jibu si kuchukia jamii. Jibu si kuishi kwa mashaka na kila mtu. Jibu ni kujenga ndani yako nguvu ambayo dunia haiwezi kuibeba wala kuiondoa kirahisi.
Nguvu hiyo inaitwa utashi.
Utashi ni uwezo wa kusimama na akili yako wakati dunia inakupigia kelele. Ni uwezo wa kusema hapana hata kama kila mtu anasema ndiyo. Ni uwezo wa kuchelewesha uamuzi mpaka akili yako itulie. Ni uwezo wa kutofautisha kati ya kile unachohisi sasa na kile kitakachokusaidia kesho.
Ustoa ni Nini?
Ustoa ni falsafa ya kale inayomfundisha mtu kutawala nafsi yake kabla hajajaribu kutawala dunia. Wanafalsafa wa Ustoa kama Epictetus, Seneca na Marcus Aurelius walisisitiza jambo moja muhimu: usijipe mateso kwa mambo yasiyo ndani ya uwezo wako, lakini usikwepe wajibu kwa mambo yaliyo ndani ya uwezo wako.
Huwezi kudhibiti watu watasema nini. Lakini unaweza kudhibiti namna utakavyochukua maneno yao.
Huwezi kudhibiti kama ndugu zako watakuonya au watakaa kimya. Lakini unaweza kujenga mfumo wako wa kujikagua.
Huwezi kudhibiti maoni ya mitandao. Lakini unaweza kudhibiti kile unachoruhusu kiingie ndani ya akili yako.
Huwezi kuzuia watu wakushabikie vibaya. Lakini unaweza kusimama na kujiuliza kama wanachokushabikia kinaendana na dira yako.
Hii ndiyo maana ya kuishi kwa utashi. Si kuishi bila hisia. Ni kutoruhusu hisia ziendeshe maisha yako peke yake.
Mambo Yaliyo Ndani ya Uwezo Wako
Epictetus alifundisha kuwa kuna mambo yako ndani ya uwezo wetu na mengine yako nje ya uwezo wetu. Hii inaonekana rahisi, lakini ni moja ya maarifa makubwa kabisa ya maisha.
Ndani ya uwezo wako kuna tabia yako, maamuzi yako, namna unavyoitikia mambo, nidhamu yako, kile unachokisoma, watu unaowapa nafasi karibu yako, na ukweli unaokubali kuusikia.
Nje ya uwezo wako kuna maoni ya watu, kelele za dunia, historia yako ya nyuma, familia uliyozaliwa, watu wanaokukubali, watu wanaokukataa, na wale waliamua kukaa kimya wakati ungependa wakuonye.
Mtu mwenye utashi hafanyi kosa la kutumia nguvu nyingi kupambana na vitu vilivyo nje ya uwezo wake huku akipuuzia vile vilivyo ndani ya uwezo wake.
Kanuni ya msingi: Usitumie maisha yako kujaribu kubadilisha watu wote. Anza kwa kubadilisha namna unavyochukua maneno, ukimya, lawama na maoni yao.
Kelele za Dunia Hazitakwisha
Usingoje siku ambayo dunia itakuwa kimya ndipo uanze kufikiri vizuri. Siku hiyo haitakuja.
Mitandao itaendelea kupiga kelele. Marafiki wataendelea kutoa maoni. Ndugu wataendelea kuwa na mitazamo yao. Watu wataendelea kuongea kuhusu ndoa, fedha, kazi, biashara, dini, siasa, mapenzi na maisha.
Kama utulivu wako unategemea dunia inyamaze, hutawahi kuwa mtulivu.
Unachohitaji si dunia yenye kelele kidogo. Unahitaji akili yenye kichujio kikubwa.
Kichujio hicho kinajengwa kwa maswali. Kila unapokutana na maoni, jiulize: hili linanisaidia au linanichafua? Hili linatoka kwa mtu mwenye hekima au mtu mwenye maumivu? Hili linanipa mwanga au linanichochea kufanya uamuzi wa haraka? Hili linaendana na maisha yangu au ni kelele za maisha ya mtu mwingine?
Usiwe Mtumwa wa Hisia za Muda
Maamuzi mengi mabaya huanza kwa hisia za muda. Hasira ya dakika kumi inaweza kuvunja uhusiano wa miaka kumi. Hofu ya siku moja inaweza kumfanya mtu aache fursa kubwa. Wivu wa muda mfupi unaweza kumfanya mtu aingie kwenye madeni ili aonekane sawa na wengine.
Hisia si adui. Hisia ni taarifa. Lakini taarifa si amri.
Ukiwa na hasira, usiamue mara moja. Ukiwa na furaha kubwa, usiahidi kila kitu. Ukiwa na hofu, usikimbie kabla hujachunguza. Ukiwa na wivu, usitumie pesa kuthibitisha thamani yako.
Mtu mwenye utashi hujua kuwa hisia zinaweza kuwa za kweli lakini zisitoe ushauri mzuri.
Kujikosoa Kabla Hujakosolewa
Katika dunia ambayo watu wameacha kukuonya, lazima ujifunze kujikosoa mwenyewe. Hili si jambo rahisi kwa sababu nafsi ya binadamu hupenda kujitetea. Tunapenda kueleza kwa nini tulifanya tulichofanya. Tunapenda kulaumu mazingira. Tunapenda kutafuta mtu wa kubeba kosa letu.
Lakini mtu anayejitazama kwa ukali wa upole huokoa maisha yake mapema.
Jiulize mara kwa mara: tabia yangu ya sasa inanijenga au inanibomoa? Watu ninaowasikiliza wananifanya niwe bora au mwenye uchungu zaidi? Maamuzi yangu ya fedha yanaendana na kipato changu au yanatokana na tamaa ya kuonekana? Mahusiano yangu yananileta karibu na utu wangu au yananifanya nijidharau?
Maswali haya yanaweza kuumiza. Lakini ni maumivu ya tiba, si maumivu ya kuanguka.
Zoezi: Kila mwisho wa wiki, kaa dakika 20 uandike mambo matatu uliyofanya vizuri na mambo matatu unayotakiwa kurekebisha. Hii ni njia rahisi ya kujenga ulinzi wa ndani.
Usichukue Kila Kitu Binafsi
Mtu akikuonya, usikimbilie kuona kama amekudharau. Wakati mwingine mtu anakwambia ukweli kwa sababu anakuona una thamani. Ukichukua kila onyo kama shambulio, utawafundisha watu wakuzunguke kwa uongo mzuri.
Mtu akisema matumizi yako yamezidi, sikiliza. Mtu akisema unaanza kubadilika, sikiliza. Mtu akisema unaendeshwa sana na marafiki, sikiliza. Mtu akisema uamuzi wako una hatari, sikiliza.
Baada ya kusikiliza, chunguza. Baada ya kuchunguza, amua. Lakini usifunge masikio kwa sababu ukweli haukuja kwa sauti unayoipenda.
Watu wengi wameharibu maisha yao si kwa kukosa ushauri, bali kwa kuchukia namna ushauri ulivyotolewa.
Ustoa Haukuondolei Maumivu
Ni muhimu kuelewa hili. Ustoa haukufanyi uwe jiwe. Hauondoi maumivu. Hauondoi machozi. Hauondoi huzuni. Hauondoi hofu. Unakufundisha tu kutokabidhi maisha yako yote kwa maumivu hayo.
Utapoteza watu. Utakosea. Utakataliwa. Utaumizwa. Utachekwa. Watu watakaa kimya ulipotaka wazungumze. Wengine wataongea ulipotaka wanyamaze. Hayo ni maisha.
Lakini swali ni hili: baada ya yote hayo, wewe unabaki nani?
Ustoa unakufundisha kurudi kwenye kile kilicho ndani ya uwezo wako: tabia yako, msimamo wako, wajibu wako, na uamuzi wako wa leo.
Utashi Katika Fedha
Fedha ni eneo ambalo watu wengi hupoteza utashi. Mtu anaweza kujua kabisa kipato chake ni kidogo, lakini akaishi maisha makubwa kwa sababu hataki kuonekana ameachwa nyuma. Anaweza kununua kitu ambacho hakihitaji kwa fedha ambazo hana, ili kuwafurahisha watu ambao hata hawajali sana.
Utashi wa fedha ni uwezo wa kusema: sihitaji kuonekana tajiri ili nijenge utajiri wa kweli. Ni uwezo wa kuishi chini ya kipato chako, kupanga bajeti, kuepuka mikopo ya sifa, na kuelewa kuwa heshima ya maisha si lazima ionekane kwenye picha.
Kama huwezi kudhibiti matumizi yako, dunia itakudhibiti kupitia tamaa zako.
Utashi Katika Mahusiano
Mahusiano yanahitaji moyo, lakini pia yanahitaji akili. Mtu asiye na utashi anaweza kubebwa na maneno matamu, zawadi, upweke au presha ya jamii. Anaweza kubaki kwenye uhusiano unaomvunja kwa sababu anaogopa kuanza upya. Au anaweza kuvunja uhusiano mzuri kwa sababu marafiki wamempa sumu ya kulinganisha.
Utashi katika mahusiano ni uwezo wa kujiuliza: je, uhusiano huu unanifanya niwe bora au mdogo? Je, tatizo hili ni la kutatua au ni ishara ya kuondoka? Je, nasikiliza ukweli wa maisha yangu au kelele za watu wengine?
Usiache mtu mzuri kwa sababu ya maoni ya watu wabaya. Na usibaki na mtu hatari kwa sababu unaogopa watu watasema nini.
Utashi Katika Kazi na Biashara
Katika kazi, utashi ni nidhamu ya kujenga kabla hujakimbia. Usikimbilie kuacha kazi kwa sababu umechoshwa na bosi. Chunguza kama una mpango. Chunguza kama una ujuzi. Chunguza kama unajua soko. Chunguza kama biashara unayotaka kuingia ina wateja au ina ndoto tu.
Katika biashara, utashi ni uwezo wa kuendelea kufanya vitu sahihi hata kama matokeo hayajaonekana haraka. Ni uwezo wa kuuza bila aibu. Kujifunza bila kiburi. Kupanga fedha bila kujidanganya. Kutoa huduma bora hata pale wateja ni wachache.
Watu wengi hupenda matokeo ya biashara, lakini hawapendi nidhamu ya biashara. Hapo ndipo wanapoanguka.
Mwisho wa Sura ya Tatu
Ulimwengu wa sasa hauna huruma nyingi kwa mtu asiyejisimamia. Unaweza kupewa maoni mengi, lakini si yote ni hekima. Unaweza kupewa uhuru mkubwa, lakini uhuru bila utashi ni njia ya haraka ya kuharibikiwa.
Ustoa na utashi vinakufundisha kurudi ndani yako. Vinakufundisha kuchagua. Vinakufundisha kuchuja. Vinakufundisha kutokubali kila sauti iwe amri. Vinakufundisha kuwa mlinzi wa maisha yako mwenyewe.
Kwa sababu mwisho wa siku, dunia inaweza kukutazama. Watu wanaweza kunyamaza. Marafiki wanaweza kucheka. Mitandao inaweza kukupotosha.
Lakini mtu mmoja hapaswi kukuacha.
Wewe mwenyewe.